Lực lượng Hàng không - Vũ trụ Nga đang tập trung hiện đại hóa máy bay ném bom chiến lược, phát triển máy bay tiêm kích đa năng thế hệ mới và đưa vào trang bị các loại vũ khí hàng không tầm xa, chính xác, siêu thanh. Những bước đi này không chỉ giúp Không quân Nga tăng cường năng lực răn đe, nâng cao hiệu quả tác chiến, mà còn đáp ứng yêu cầu của chiến tranh hiện đại.

Tập trung hiện đại hóa máy bay ném bom chiến lược

Hiện nay, lực lượng máy bay ném bom chiến lược của Nga chủ yếu là Tu-95MS và Tu-160M. Mặc dù được nghiên cứu, phát triển từ thời Liên Xô, song các dòng máy bay này vẫn là một thành phần quan trọng trong bộ ba răn đe hạt nhân chiến lược của Nga và tiếp tục được Moscow hiện đại hóa sâu rộng về hệ thống điện tử, vũ khí, nhằm đáp ứng yêu cầu tác chiến hiện đại.

Tiêm kích Su-57 của Nga. Nguồn: qdnd.vn

Chương trình nâng cấp Tu-95MS tập trung vào hệ thống điện tử hàng không, điều khiển và khả năng tích hợp tên lửa hành trình tầm xa Kh-101 (mang đầu đạn thường) và Kh-102 (mang đầu đạn hạt nhân). Việc tích hợp các tên lửa này giúp Tu-95MS duy trì khả năng thực hiện nhiệm vụ răn đe hạt nhân và tiến công tầm xa chính xác. Hệ thống điện tử hàng không được nâng cấp trên các máy bay ném bom chiến lược này sẽ cho phép nâng cao độ chính xác trong lập kế hoạch và thực hiện nhiệm vụ. Bên cạnh việc nâng cấp từng hệ thống thành phần, Không quân Nga còn chú trọng tăng khả năng kết nối giữa máy bay ném bom với các phương tiện trinh sát, chỉ huy và lực lượng tác chiến khác. Việc chia sẻ dữ liệu mục tiêu kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong điều kiện tác chiến tầm xa, giúp máy bay lựa chọn phương án sử dụng vũ khí phù hợp và hạn chế phải bay vào khu vực phòng không của đối phương. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao năng lực hiệp đồng tác chiến với hải quân và lục quân khi có yêu cầu tập trung hỏa lực, tiến công chính xác tầm xa.

Đối với Tu-160M, Không quân Nga tập trung hiện đại hóa để mang và phóng tên lửa hành trình tầm xa thế hệ mới, cho phép máy bay tiến công các mục tiêu từ khoảng cách lớn, giảm nguy cơ phải xâm nhập vào khu vực được bảo vệ bởi các hệ thống phòng không dày đặc. Trong chiến tranh hiện đại, khả năng phóng vũ khí từ xa giúp máy bay giảm nguy cơ bị hỏa lực đối phương tiến công. Với tốc độ tối đa trên Mach 2, tải trọng vũ khí lên tới 45 tấn và tầm hoạt động liên lục địa, Tu-160M vẫn là một trong những máy bay ném bom chiến lược có tốc độ, tầm hoạt động và tải trọng vũ khí lớn trong biên chế của Không quân Nga. Theo lộ trình, Nga tiếp tục đẩy mạnh chương trình hiện đại hóa lực lượng máy bay ném bom chiến lược, qua đó không chỉ gia tăng sức mạnh răn đe hạt nhân mà còn duy trì khả năng tiến công chính xác tầm xa trong bối cảnh địa - chính trị phức tạp.

Tăng cường năng lực tác chiến của máy bay tiêm kích đa năng

Trong nhiệm vụ giành ưu thế tác chiến trên không, Su-30 và Su-35 là những dòng máy bay tiêm kích đa năng quan trọng của Nga. Các biến thể hiện đại của hai dòng máy bay này được xếp vào nhóm thế hệ 4+ và 4++, phát triển từ nền tảng Su-27, với nhiều cải tiến về động cơ, radar, hệ thống điện tử hàng không và vũ khí. Su-57 là máy bay tiêm kích đa năng thế hệ 5 của Không quân Nga, được thiết kế để thực hiện nhiều nhiệm vụ, từ giành ưu thế trên không đến tiến công các mục tiêu trên biển và mặt đất. Trong tác chiến, Su-57 có thể đảm nhiệm nhiều vai trò: tác chiến không đối không, tiến công mục tiêu mặt đất và hoạt động trong môi trường có mức độ đe dọa cao. Trước yêu cầu ngày càng cao của chiến tranh hiện đại, Không quân Nga tiếp tục phát triển và hoàn thiện Su-57 theo hướng nâng cao khả năng tác chiến trong môi trường có mức độ đe dọa phức tạp. Bên cạnh phát triển các tính năng về tàng hình, cảm biến và hệ thống thông tin liên lạc, Su-57 còn được phát triển theo hướng tăng cường năng lực trao đổi dữ liệu, qua đó nâng cao khả năng nhận định tình huống và phối hợp với các thành phần tác chiến khác.

Phiên bản Su-57E dành cho xuất khẩu đã được Nga giới thiệu tại các triển lãm quốc tế, cả ở khu vực trưng bày tĩnh và trong các chương trình trình diễn bay. Đáng chú ý, tại Triển lãm Hàng không quốc tế El Alamein ở Ai Cập vào tháng 9/2026, Nga lần đầu trưng bày công khai hai loại vũ khí hàng không S-71K và S-71M. Việc giới thiệu các loại vũ khí này cùng Su-57E cho thấy Nga đang hướng tới mở rộng khả năng sử dụng vũ khí tầm xa và nâng cao khả năng sống sót của tiêm kích thế hệ 5 trong môi trường tác chiến phòng không hiện đại. Trước đó, Nga đã tiến hành thử nghiệm phối hợp máy bay không người lái chiến đấu hạng nặng S-70 với Su-57, nhằm hướng tới khả năng tăng cường trinh sát, phát hiện, chia sẻ thông tin và hỗ trợ chỉ thị mục tiêu cho máy bay có người lái.

Việc Su-57E được giới thiệu cùng S-71K, S-71M và thử nghiệm phối hợp với S-70 cho thấy Nga đang chú trọng hơn đến mô hình tác chiến kết hợp giữa máy bay có người lái, phương tiện không người lái và vũ khí tầm xa. Trong đó, Su-57 được định hướng không chỉ thực hiện nhiệm vụ tác chiến không đối không, mà còn được tăng cường khả năng kết nối, điều phối với các phương tiện không người lái và sử dụng vũ khí tiến công tầm xa để mở rộng phạm vi và nâng cao hiệu quả tác chiến. Cách tiếp cận này cho phép Không quân Nga tiến hành các cuộc tập kích chính xác từ khoảng cách tương đối an toàn, giảm nguy cơ để những máy bay chiến đấu có giá trị cao phải trực tiếp xâm nhập khu vực được bảo vệ bởi hệ thống phòng không dày đặc của đối phương.

Việc Nga đẩy mạnh giới thiệu Su-57E cùng các phương tiện không người lái và vũ khí tại các triển lãm quân sự quốc tế gần đây không chỉ thể hiện định hướng phát triển tác chiến đường không tích hợp, mà còn nhằm quảng bá năng lực của máy bay tiêm kích đa năng thế hệ 5 và hệ thống vũ khí, phương tiện tác chiến đi kèm tới các đối tác, khách hàng tiềm năng.

Hiện đại hóa và đa dạng hóa vũ khí hàng không

Một hướng đi đáng chú ý trong việc hiện đại hóa vũ khí hàng không của Không quân Nga là nâng cao hiệu quả sử dụng hỏa lực trên quy mô lớn. Điều này đòi hỏi phải lựa chọn các loại vũ khí phù hợp và tăng cường sử dụng các thiết bị định vị, chỉ thị, dẫn đường hiện đại. Trên các dòng máy bay tiêm kích như Su-30 và Su-35, Không quân Nga đang đẩy mạnh trang bị tên lửa không đối không tầm xa R-37M cùng với tên lửa tầm trung R-77-1 hiện có để mở rộng khả năng tác chiến ở các cự ly khác nhau.

Tên lửa siêu vượt âm Kh-47M2 Kinzhal. Nguồn: qdnd.vn

Đối với vũ khí không đối đất, các máy bay Su-34 được tăng cường trang bị bom lượn tích hợp bộ cánh và hệ thống dẫn hướng, giúp mở rộng tầm phóng và nâng cao độ chính xác của các loại bom phá hạng nặng, như: FAB-500, FAB-1500 và FAB-3000. Những loại vũ khí này đã được Không quân Nga sử dụng trong thực tế, cho phép máy bay tiến công các mục tiêu, như: trận địa, công sự, chiến hào và trung tâm chỉ huy từ khoảng cách xa hơn so với hình thức ném bom trực tiếp. Trong các kịch bản tác chiến hiện đại, bom lượn giúp Su-34 có thể tiến công mục tiêu mà không phải tiếp cận sâu vào khu vực trận địa của đối phương.

Việc phát triển và mở rộng sử dụng các loại vũ khí này cũng cho thấy xu hướng chuyển từ sử dụng bom thông thường sang sử dụng bom có điều khiển, nhằm nâng cao độ chính xác, hiệu quả sử dụng hỏa lực và giảm mức độ rủi ro đối với máy bay. Khi kết hợp với dữ liệu trinh sát và hệ thống dẫn đường hiện đại, bom lượn có thể được sử dụng linh hoạt hơn về thời điểm, hướng tiếp cận và phương thức tiến công, qua đó nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của máy bay trong môi trường tác chiến có hệ thống phòng không phức tạp. Cùng với đó, các loại tên lửa tiến công tầm xa của Không quân Nga cũng được hiện đại hóa trên cơ sở những kinh nghiệm thu được từ thực chiến. Bên cạnh các tên lửa hành trình phóng từ trên không như Kh-101, Kh-102 và Kh-555, Nga còn sử dụng tên lửa đạn đạo phóng từ trên không Kh-47M2 Kinzhal trong các đòn tiến công tầm xa. Các loại vũ khí này được tích hợp ngày càng chặt chẽ hơn với hệ thống chỉ huy, điều khiển và phân phối mục tiêu, qua đó nâng cao khả năng phối hợp trong các đòn tiến công tầm xa. Các tên lửa Kh-101 và Kh-102 được trang bị hệ thống dẫn đường kết hợp giữa dẫn đường quán tính, cập nhật dữ liệu định vị vệ tinh và các phương thức hiệu chỉnh đường bay, giúp tên lửa duy trì độ chính xác trong quá trình tiếp cận mục tiêu.

Một hướng phát triển được chú trọng là nâng cao khả năng hoạt động tự chủ của tên lửa trong giai đoạn tiếp cận mục tiêu. Việc kết hợp nhiều phương thức dẫn đường, cùng khả năng cập nhật và hiệu chỉnh đường bay, giúp tên lửa thích ứng tốt hơn với những thay đổi của môi trường tác chiến. Qua đó, Không quân Nga hướng tới duy trì hiệu quả của hỏa lực tầm xa ngay cả khi đối phương tăng cường các biện pháp phòng thủ và gây nhiễu. Bên cạnh việc cải thiện tầm bắn và độ chính xác, các tên lửa tiến công tầm xa của Không quân Nga cũng được chú trọng tăng cường khả năng sống sót trước hệ thống phòng không hiện đại. Một số thiết kế được tích hợp các biện pháp giảm nguy cơ bị phát hiện, tăng khả năng chống nhiễu và chống chế áp điện tử, đồng thời có thể sử dụng quỹ đạo bay và phương thức tiếp cận được lập trình phù hợp với đặc điểm của hệ thống phòng không mục tiêu. Những cải tiến này nhằm nâng cao hiệu quả tác chiến của tên lửa trong điều kiện hệ thống phòng không của đối phương ngày càng hiện đại và phức tạp.

Cùng với bom điều khiển chính xác và tên lửa tiến công tầm xa, Không quân Nga còn chú trọng phát triển và sử dụng tên lửa siêu thanh, trong đó có Kh-47M2 Kinzhal, được triển khai trên máy bay MiG-31K. Tên lửa Kh-47M2 Kinzhal có thể mang đầu đạn thường hoặc đầu đạn hạt nhân, được thiết kế để tiến công các mục tiêu cố định có giá trị chiến lược cao. MiG-31K mang Kh-47M2 Kinzhal lên độ cao và vận tốc phù hợp để phóng; sau khi tách khỏi máy bay, tên lửa tiếp tục tăng tốc nhờ động cơ. Với tốc độ rất cao và khả năng cơ động trong quá trình bay, Kh-47M2 Kinzhal được thiết kế nhằm rút ngắn thời gian tiếp cận mục tiêu và gây khó khăn cho các hệ thống phòng không, phòng thủ tên lửa đối phương. Việc phóng từ máy bay giúp Kh-47M2 Kinzhal có độ cao và vận tốc ban đầu lớn, qua đó tăng tầm hoạt động so với phóng từ mặt đất. Không quân Nga cũng đang nghiên cứu, phát triển và hoàn thiện các tên lửa siêu thanh có thể phóng từ nhiều loại nền tảng khác nhau.

Những hướng hiện đại hóa trên cho thấy Không quân Nga đang phát triển năng lực tác chiến đường không theo hướng tích hợp cao, kết hợp máy bay có người lái với phương tiện không người lái, tên lửa tầm xa và vũ khí chính xác, nhằm nâng cao khả năng tác chiến trong môi trường phòng không phức tạp. Cách tiếp cận này không chỉ nâng cao năng lực tác chiến của Không quân Nga mà còn phản ánh những xu hướng đáng chú ý trong phát triển và cạnh tranh công nghệ hàng không quân sự trên thế giới.

Đại tá ĐẶNG ĐỒNG TIẾN, Nguyên cán bộ Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật