Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn diễn ra gay gắt, việc Mỹ điều chỉnh chính sách, coi trọng trở lại Tây bán cầu, cùng sự gia tăng ảnh hưởng của các cường quốc đã và đang tạo ra những thay đổi tại khu vực Mỹ La-tinh. Những chuyển động đó tác động như thế nào đến quan hệ, lợi ích chiến lược, môi trường an ninh và ổn định của các nước trong khu vực giàu tài nguyên này đang là vấn đề được cộng đồng quốc tế quan tâm.

Vị trí địa - chiến lược và bối cảnh mới của khu vực Mỹ La-tinh

Nằm ở phía Tây bán cầu, kết nối Đại Tây Dương với Thái Bình Dương; gắn với khu vực Caribe và tuyến hàng hải chiến lược qua kênh đào Panama, Mỹ La-tinh có vị trí đặc biệt quan trọng trong cấu trúc địa - chính trị và kinh tế của thế giới. Khu vực này sở hữu nguồn tài nguyên phong phú, như: dầu khí, đồng, lithium và nhiều khoáng sản khác; đồng thời, có tiềm năng lớn về nông nghiệp, năng lượng và thị trường tiêu thụ. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc, những nguồn lực tại khu vực này có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh năng lượng, phát triển công nghệ cao và củng cố năng lực tự chủ chiến lược của các quốc gia.

Tổng thống Trump và lãnh đạo các nước công bố liên minh quân sự Mỹ La-tinh chống băng đảng ma túy. Ảnh Reuters/Nguồn: vov.vn

Theo phân tích của các chuyên gia, trong khoảng 10 năm gần đây, sự dịch chuyển tương quan giữa lực lượng cánh tả và cánh hữu là một đặc điểm đáng chú ý của tình hình chính trị tại Mỹ La-tinh. Trong giai đoạn 2018 - 2022, thế giới chứng kiến “làn sóng hồng”, khi các lực lượng cánh tả lần lượt giành thắng lợi tại: Mexico, Argentina, Bolivia, Chile, Brazil và Colombia. Tuy nhiên, từ năm 2023 đến nay, xu hướng chính trị của khu vực có sự đảo chiều, lực lượng cánh hữu đã lên nắm quyền tại 15 trong 33 nước, lực lượng cánh tả hiện còn nắm quyền tại 11 nước. Đáng chú ý, hai nước lớn tại khu vực là Brazil và Mexico vẫn do các chính phủ cánh tả điều hành. Những diễn biến này cho thấy chính trường khu vực vận động theo nhiều chiều và ẩn chứa đằng sau là sức ép kinh tế - xã hội mà các nước Mỹ La-tinh phải tập trung xử lý, từ tăng trưởng kinh tế, việc làm, bất bình đẳng đến tội phạm có tổ chức, buôn bán ma túy và di cư. Cùng với đó, sự khác biệt về điều kiện phát triển, lợi ích và ưu tiên chính sách khiến mỗi nước phải lựa chọn cách thức ứng phó riêng. Xét về đối ngoại, xu hướng đa dạng hóa quan hệ ngày càng trở nên rõ nét. Bên cạnh quan hệ với Mỹ, các nước Mỹ La-tinh đã và đang nỗ lực mở rộng hợp tác với nhiều đối tác, trong đó có các cường quốc nhằm thu hút đầu tư, mở rộng thị trường, tiếp cận công nghệ, tranh thủ mọi nguồn lực cho phát triển. Điều này làm cho quan hệ đối ngoại của khu vực đan xen hơn, khó quy về một trục ảnh hưởng duy nhất, tạo thêm nhiều không gian để các cường quốc gia tăng hiện diện và cạnh tranh lợi ích.

Các nước lớn gia tăng hiện diện, cạnh tranh ảnh hưởng

Theo các nhà nghiên cứu, Trung Quốc đang từng bước phát triển quan hệ kinh tế với các nước Mỹ La-tinh thành mạng lưới liên kết ngày càng rộng, từ thương mại, đầu tư đến hạ tầng, logistics, năng lượng và công nghệ. Một dấu mốc đáng chú ý là sự kiện Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tham dự lễ khánh thành cảng nước sâu Chancay tại Peru (tháng 11/2024) do Tập đoàn COSCO (China COSCO Shipping Corporation Limited) của Trung Quốc đầu tư và vận hành, hình thành tuyến hàng hải kết nối trực tiếp giữa bờ biển Thái Bình Dương của Nam Mỹ với châu Á, mở ra các hành lang logistics mới xuyên khu vực. Hợp tác giữa Trung Quốc với Cộng đồng các Quốc gia Mỹ La-tinh và Caribe (CELAC) cũng tiếp tục được thúc đẩy. Tại Diễn đàn cấp Bộ trưởng Trung Quốc - CELAC lần thứ tư (tháng 5/2025), Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã công bố hạn mức tín dụng khoảng 9,2 tỉ USD để hỗ trợ các nước trong khu vực phát triển, thúc đẩy hợp tác về thương mại, đầu tư, công nghệ và các lĩnh vực mới nổi. Các chuyên gia nhận định, giá trị của quá trình mở rộng ảnh hưởng không chỉ nằm ở quy mô từng dự án hay khoản đầu tư, mà ở việc Trung Quốc từng bước gắn thương mại với hạ tầng, logistics, công nghệ và chuỗi cung ứng, trở thành lợi ích đan xen lâu dài và tăng cường vị thế của Bắc Kinh tại khu vực.

Bên cạnh Trung Quốc, Nga và Liên minh châu Âu (EU) cũng triển khai những hướng tiếp cận riêng. Nga tiếp tục duy trì quan hệ với các đối tác truyền thống, chú trọng hợp tác về năng lượng, kỹ thuật quân sự và ngoại giao, nhằm giữ vững ảnh hưởng tại khu vực. Trong khi đó, EU mở rộng quan hệ với các nước Mỹ La-tinh dựa trên thế mạnh về thương mại, đầu tư, công nghệ và liên kết thể chế. Tại Hội nghị thượng đỉnh CELAC - EU lần thứ tư ở Colombia (tháng 11/2025), hai bên cam kết thúc đẩy hợp tác về chuyển đổi năng lượng, kỹ thuật số, môi trường, hạ tầng và an ninh. Đáng chú ý, ngày 17/01/2026, EU và các nước thành viên Khối thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur) đã chính thức ký kết Hiệp định Đối tác (EU - Mercosur Partnership Agreement - EMPA) và Hiệp định Thương mại tạm thời (Interim Trade Agreement - iTA), nhằm mở rộng liên kết về thương mại, đầu tư, chuỗi cung ứng và phát triển bền vững. Những bước đi này giúp EU hình thành hướng tiếp cận riêng tại Mỹ La-tinh, đồng thời mở rộng hiện diện và sức ảnh hưởng thông qua liên kết kinh tế và các khuôn khổ hợp tác dài hạn.

Các đại biểu tham dự Hội nghị thượng đỉnh giữa Cộng đồng các quốc gia Mỹ La-tinh và Caribe (CELAC) và Liên minh châu Âu (EU) năm 2025. Nguồn: nhandan.vn

Trong bối cảnh đó, Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiệm kỳ hai đã có các điều chỉnh chính sách sâu rộng đối với khu vực. Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) được công bố năm 2025 đã đưa ra Hệ luận Trump đối với Học thuyết Monroe (Học thuyết Donroe), tuyên bố khôi phục thế bá quyền tuyệt đối của Mỹ tại Tây bán cầu, ngăn thế lực bên ngoài can dự vào khu vực. Bộ Chiến tranh sau đó cụ thể hóa định hướng này trong Chiến lược Quốc phòng, xác định khôi phục quyền thống trị quân sự tại Tây bán cầu là ưu tiên số một, trên cả Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tại Hội nghị thượng đỉnh “Lá chắn châu Mỹ” (07/3/2026) quy tụ 12 nguyên thủ, lãnh đạo khu vực - hầu hết thuộc các chính phủ cánh hữu thân Trump, Tổng thống Trump khẳng định: Tây bán cầu là khu vực đặc biệt quan trọng và coi khu vực là “sân nhà”.

Song song với các tuyên bố, Mỹ tăng cường hiện diện trở lại khu vực bằng công cụ kinh tế, ngoại giao, hợp tác chống ma túy, thậm chí quân sự. Về chính trị - ngoại giao, Washington gây sức ép tối đa, cô lập hoặc gia tăng áp lực lên các chính quyền cánh tả cấp tiến, trong khi công khai ủng hộ các chính quyền cánh hữu nhằm làm phân rã, suy yếu lực lượng cánh tả khu vực. Về quân sự - an ninh, Mỹ tăng hiện diện tại vùng biển Caribe giáp Venezuela, Colombia với lý do phòng chống ma túy, tội phạm, di cư bất hợp pháp; trực tiếp can thiệp quân sự tại Venezuela, bắt giữ Tổng thống Maduro. Mỹ cũng thúc đẩy thành lập “Liên minh chống tội phạm ma túy châu Mỹ” với sự tham gia của 17 nước, với trọng tâm là sử dụng lực lượng quân sự chống ma túy và tội phạm xuyên quốc gia trong khu vực. Trên lĩnh vực kinh tế, Washington kết hợp các công cụ thuế quan, tiếp cận thị trường, đầu tư với các yêu cầu về biên giới, di cư, chống ma túy và bảo đảm chuỗi cung ứng. Mỹ cũng chú trọng đến các địa bàn và nguồn lực có giá trị chiến lược, như: kênh đào Panama và dầu khí. Gần đây, Chính quyền Trump đã đạt thỏa thuận với Caracas để phát triển 17 mỏ dầu khí với trữ lượng khoảng 65 tỉ thùng, đưa các doanh nghiệp Mỹ tham gia trở lại lĩnh vực năng lượng ở khu vực. Với việc kết hợp giữa công cụ chính trị, an ninh, quân sự và kinh tế, Washington đang gia tăng mức độ ảnh hưởng tại khu vực Tây bán cầu, làm thay đổi sự hiện diện và lợi ích giữa các nước lớn tại Mỹ La-tinh.

Tác động đối với khu vực

Theo các chuyên gia nghiên cứu quốc tế, sự điều chỉnh chính sách của Mỹ đã củng cố ảnh hưởng của Washington tại Mỹ La-tinh, dẫn đến nhiều chính phủ trong khu vực đã điều chỉnh chính sách theo hướng thân Mỹ hơn hoặc trực tiếp ngả về Mỹ về các vấn đề như an ninh, kinh tế; ngay cả một số chính phủ cánh tả cũng thận trọng hơn trong quan hệ với Trung Quốc, Nga để tránh đối đầu trực diện với Washington. Tại Argentina, Tổng thống Javier Milei duy trì quan hệ chặt chẽ với Washington; tại Colombia, ông Abelardo de la Espriella, luật sư cánh hữu công khai ủng hộ Tổng thống Trump, đã cam kết khôi phục quan hệ an ninh, kinh tế gần gũi với Mỹ sau 04 năm căng thẳng dưới thời ông Petro. Xu hướng này cũng thể hiện tại một số nước khác, nơi các chính phủ theo đường lối thực dụng, ưu tiên hợp tác với Washington để tranh thủ đầu tư, hỗ trợ tài chính và tiếp cận thị trường Mỹ.

Các nước Mỹ La-tinh vẫn duy trì quan hệ với Trung Quốc, Nga, song ở chừng mực nhất định để không ảnh hưởng đến quan hệ với Mỹ. Đây là sự thích ứng chủ động trước chuyển động mới của môi trường chiến lược, góp phần duy trì thế cân bằng trong quan hệ đối ngoại. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhận định, những điều chỉnh chiến lược của các cường quốc đang kéo các nước Mỹ La-tinh vào vòng xoáy cạnh tranh, khiến cục diện tại khu vực trở nên khó lường. Khi cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn tại Mỹ La-tinh lấn sâu vào những lĩnh vực, như: cảng biển, tuyến vận tải, năng lượng, khoáng sản chiến lược, hạ tầng số và chuỗi cung ứng, các nước Mỹ La-tinh đứng trước những quyết định khó khăn trong việc lựa chọn đối tác, lĩnh vực đầu tư, công nghệ và phương thức bảo đảm an ninh để hạn chế sự tác động. Diễn biến tại Panama, Mexico, Chile và một số quốc gia Nam Mỹ cho thấy, cạnh tranh giữa các nước lớn đã tác động trực tiếp tới sự lựa chọn phát triển, ranh giới giữa hợp tác kinh tế và cạnh tranh chiến lược trở nên khó phân định. Ở phương diện khác, các thách thức an ninh phi truyền thống, như: buôn bán, vận chuyển ma túy, buôn người, di cư tự do, tội phạm xuyên quốc gia và hoạt động của các băng, nhóm tội phạm đang là những vấn đề vượt quá khả năng xử lý của nhiều quốc gia. Để giải quyết vấn đề này, các nước Mỹ La-tinh buộc phải mở rộng hợp tác với các cường quốc - điều kiện để các cường quốc tham gia sâu hơn vào các vấn đề an ninh khu vực. Như vậy, những thách thức vốn mang tính nội tại của các nước Mỹ La-tinh giờ đây lại là điều kiện để các nước lớn cạnh tranh lợi ích và tính toán chiến lược.

Theo các nhà nghiên cứu, về lâu dài, cạnh tranh giữa các nước lớn đã và đang tạo sức ép đối với khả năng tự chủ trong hoạch định chính sách phát triển của các quốc gia Mỹ La-tinh. Bên cạnh việc mở rộng quan hệ với nhiều đối tác, thu hút thêm nguồn lực, đi tắt đón đầu về công nghệ,… thì sự gia tăng ảnh hưởng của các nước lớn đối với khu vực Mỹ La-tinh cũng khiến không gian điều chỉnh chính sách của từng quốc gia có thể bị thu hẹp, gia tăng khác biệt về lợi ích và khó khăn trong việc ưu tiên lựa chọn đối tác.

Nhìn tổng thể, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đang tiếp tục định hình môi trường an ninh, lợi ích kinh tế, địa - chiến lược ở khu vực Mỹ La-tinh theo hướng ngày càng đan xen, phức tạp, tác động trực tiếp đến không gian phát triển và lợi ích của các quốc gia trong khu vực. Những chuyển động tại đây vì thế, không còn là vấn đề riêng của Tây bán cầu, mà ngày càng gắn kết với những biến động của kinh tế, năng lượng và an ninh quốc tế. Trong bối cảnh đó, việc chủ động thích ứng, tăng cường hợp tác, đa dạng hóa quan hệ và phát huy vai trò của các cơ chế đa phương sẽ tiếp tục là những nhân tố quan trọng, góp phần duy trì ổn định, thúc đẩy phát triển và định hình một môi trường quốc tế hòa bình, hợp tác ở khu vực cũng như trên thế giới.

TS. NGUYỄN HỒNG QUANG, Vụ Châu Mỹ, Bộ Ngoại giao