Ngày 21-4-2010, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình hành động quốc gia khắc phục hậu quả bom, mìn sau chiến tranh giai đoạn 2010 – 2025, với mục tiêu: giảm thiểu, tiến tới khắc phục một cách bền vững tác động, hậu quả của bom, mìn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm đời sống, sinh hoạt an toàn cho nhân dân... Việc thực hiện Chương trình đã đạt được những kết quả bước đầu. Tuy nhiên, cần có các giải pháp đẩy nhanh hơn nữa tiến độ thực hiện Chương trình này.

Việt Nam là một trong số các quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do bom, mìn, vật nổ (BMVN) sót lại sau chiến tranh. Theo số liệu điều tra, trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam, Quân đội Mỹ đã sử dụng khoảng 16 triệu tấn bom, đạn. Trong đó, còn sót lại ước tính khoảng 800 nghìn tấn, gồm nhiều chủng loại, nằm trên địa bàn hầu khắp cả nước, nhất là ở các tỉnh miền Trung; làm ô nhiễm hơn 6,6 triệu héc-ta (chiếm hơn 20% diện tích đất đai toàn quốc). Theo thống kê chưa đầy đủ, cả nước đã có trên 42.000 người chết, hơn 62.000 người bị thương do BMVN sót lại sau chiến tranh (bình quân mỗi năm có khoảng 1.500 người chết và khoảng 2.200 người bị thương). BMVN sót lại còn gây tác động tiêu cực về xã hội, ảnh hưởng đến đời sống nhân dân và trật tự, an ninh, an toàn xã hội; làm ô nhiễm môi trường trên diện rộng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, tổn thất lớn về kinh tế, v.v.

Ngay sau khi chiến tranh kết thúc, Đảng, Nhà nước đã ban hành, triển khai nhiều chương trình dò tìm, xử lý, khắc phục hậu quả BMVN và đã đạt được những kết quả quan trọng. Trên phạm vi cả nước, với lực lượng Bộ đội Công binh làm nòng cốt, chúng ta đã dò tìm, thu gom, xử lý được hàng triệu BMVN các loại; giải phóng hàng trăm nghìn héc-ta đất, góp phần tái tạo quỹ đất, bảo đảm môi trường, bảo đảm an toàn cho sản xuất, đời sống của người dân, giảm thiểu tai nạn, thương tích. Đồng thời, đã có nhiều chính sách hỗ trợ nạn nhân do BMVN gây ra. Tuy nhiên, do số lượng BMVN sót lại là rất lớn, rải rác trên diện rộng; công tác dò tìm, xử lý BMVN chủ yếu mới chỉ giải quyết yêu cầu trước mắt, tập trung ở các vùng đất canh tác, các công trình xây dựng công nghiệp, dân dụng theo chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội, còn các loại BMVN nằm sâu trong lòng đất trên diện rộng vẫn chưa được dọn sạch. Trước thực trạng đó, để đẩy nhanh tiến độ khắc phục hậu quả bom, mìn (KPHQBM) sau chiến tranh, chúng ta phải huy động nguồn vốn, nhân lực, vật lực rất lớn, sự chung tay góp sức của toàn xã hội, cũng như sự giúp đỡ, tài trợ của các tổ chức quốc tế, các chính phủ, tổ chức phi chính phủ nước ngoài… Để thực hiện mục tiêu trên, theo chúng tôi, cần triển khai đồng bộ một số giải pháp cơ bản sau:

Một là, đẩy mạnh thông tin, tuyên truyền sâu rộng về hậu quả của bom, mìn sau chiến tranh ở Việt Nam nhằm nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành, các tổ chức xã hội và cộng đồng quốc tế, tạo động lực đẩy nhanh tiến độ thực hiện Chương trình hành động quốc gia KPHQBM sau chiến tranh (gọi tắt là Chương trình 504). Đây là Chương trình lớn, thể hiện quyết tâm và nguyện vọng của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta là hướng đến mục tiêu quan trọng, mang ý nghĩa chính trị và tính nhân văn cao cả. Theo đó, công tác thông tin tuyên truyền cần tiếp tục đi trước một bước, nhằm tạo sự đồng thuận cao, xây dựng quyết tâm chung tay, góp sức KPHQBM trong toàn xã hội. Đặc biệt, đẩy mạnh tuyên truyền, vận động chính phủ các nước, các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ, tổ chức và cá nhân nước ngoài thấy được thực trạng và hậu quả nặng nề do BMVN sót lại sau chiến tranh ở Việt Nam, nhằm tạo sự ủng hộ về vật chất, tinh thần, góp phần KPHQBM ở Việt Nam. Để thực hiện điều này, các cơ quan Ban chỉ đạo Nhà nước về KPHQBM cần phối hợp chặt chẽ với các đơn vị, địa phương và cơ quan truyền thông, báo chí đẩy mạnh công tác tuyên truyền về BMVN. Trọng tâm là tuyên truyền về thực trạng và hậu quả bom, mìn sau chiến tranh ở Việt Nam; kế hoạch thực hiện Chương trình, dự án và kết quả thực hiện các chương trình, dự án… Trong tuyên truyền, cần vận dụng linh hoạt các hình thức, biện pháp, như: duy trì chuyên tin, chuyên mục “Chung tay, góp sức KPHQBM sau chiến tranh” trên các báo, đài truyền thanh, truyền hình Trung ương và địa phương; tổ chức các diễn đàn, hội thảo trong nước, khu vực và quốc tế về Chương trình 504 của Chính phủ, đẩy mạnh tuyên truyền đối ngoại về KPHQBM ở Việt Nam; lồng ghép tuyên truyền Chương trình 504 trong các cuộc thăm, gặp, hội đàm, hội thảo trong nước, khu vực và quốc tế của các đoàn đại biểu Đảng, Nhà nước và các bộ, ngành… Qua đó, đưa ra thông điệp: việc tham gia KPHQBM sau chiến tranh của các tổ chức, quốc gia, nhất là các nước đã từng tham chiến ở Việt Nam không chỉ có ý nghĩa nhân đạo mà còn có ý nghĩa chính trị sâu sắc; là nền tảng để xây dựng lòng tin, thắt chặt quan hệ hợp tác trong tương lai.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cho người dân về phòng, tránh và khắc phục tai nạn, thương tích do BMVN gây ra, tập trung vào các địa bàn ô nhiễm nặng, hay xảy ra tai nạn bom, mìn. Những năm qua, số nạn nhân do BMVN gây ra còn nhiều, nhiều vụ gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, làm nhiều người chết, bị thương. Trong đó có nguyên nhân một phần do công tác tuyên truyền phòng, tránh tai nạn BMVN cho cộng đồng tiến hành chưa toàn diện, chưa sâu. Vì vậy, các cơ quan, các địa phương cần tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền; đẩy mạnh nghiên cứu, biên soạn các tài liệu, triển lãm ảnh, phát tờ rơi… hướng dẫn, cảnh báo người dân về hiểm họa bom, mìn và cách nhận biết, phòng tránh thông thường. Để đạt hiệu quả, cần đưa nội dung giáo dục phòng, tránh tai nạn do BMVN vào chương trình ngoại khóa trong các trường học; lập các trung tâm trưng bày hoạt động KPHQBM, giới thiệu các chủng loại BMVN… nâng cao hiệu quả tuyên truyền, giáo dục. Mặt khác, các địa phương cần thiết lập đường dây nóng giữa chính quyền với người dân, để kịp thời tiếp nhận, xử lý, góp phần giảm thiểu thương tích do BMVN trên địa bàn.

Hai là, tập trung hoàn thiện hệ thống văn bản pháp quy, kiện toàn và nâng cao năng lực cơ quan chỉ đạo, điều hành các hoạt động KPHQBM. Ngày 22-12-2010, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 2338/QĐ-TTg, thành lập Ban chỉ đạo Nhà nước về Chương trình hành động quốc gia KPHQBM sau chiến tranh (Ban chỉ đạo 504) và các cơ quan thuộc Ban chỉ đạo. Việc ra đời các cơ quan chuyên trách đó đã tạo cơ sở quan trọng cho công tác KPHQBM ở Việt Nam. Tuy nhiên, đến nay, Văn phòng Cơ quan Thường trực vẫn chưa kiện toàn xong, quy chế hoạt động của Cơ quan Thường trực chưa được ban hành và chưa có cơ chế phối hợp để thiết lập quan hệ, vận động, tiếp nhận, sử dụng các nguồn viện trợ, tài trợ quốc tế về rà phá BMVN… Để đẩy nhanh tiến độ thực hiện Chương trình, chúng ta cần khẩn trương kiện toàn các cơ quan thuộc Ban chỉ đạo 504, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, đơn vị; chú trọng tổ chức tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý, điều hành, hội nhập quốc tế của các cơ quan này. Mặt khác, cơ quan chức năng cần khẩn trương hoàn thiện hệ thống văn bản pháp quy, làm cơ sở triển khai thực hiện công tác KPHQBM. Theo chúng tôi, trước mắt, cần tập trung xây dựng hoàn chỉnh chính sách, cơ chế vận động tài trợ, cơ chế phối hợp điều hành cấp quốc gia cho công tác KPHQBM. Trong đó, trọng tâm là xây dựng, ban hành Nghị định về quản lý hoạt động rà phá bom, mìn thay thế Quyết định 96; xây dựng, ban hành: Cơ chế quản lý điều phối các hoạt động dò tìm, xử lý bom, mìn, Quy chế quản lý tài chính, Cơ chế cập nhật và cung cấp thông tin. Cùng với đó, để thiết thực nâng cao năng lực thực hiện Chương trình, chúng ta cũng cần thiết lập và đưa Trung tâm quản lý dữ liệu KPHQBM quốc gia vào hoạt động; thành lập và nâng cao hiệu quả hoạt động Trung tâm hành động bom, mìn Việt Nam, Hội hỗ trợ KPHQBM Việt Nam và Quỹ KPHQBM Việt Nam, phát huy sức mạnh tổng hợp trong thực hiện.

Ba là, nâng cao năng lực của các lực lượng rà phá, xử lý BMVN và mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Dò tìm, xử lý BMVN là lĩnh vực rất khó khăn, tiềm ẩn sự nguy hiểm (là cuộc chiến giữa thời bình), nhu cầu rà phá bom, mìn lớn đòi hỏi phải có lực lượng chuyên trách được tổ chức chặt chẽ, có trang bị chuyên dùng và trình độ nghiệp vụ chuyên ngành cao. Trong khi đó, năng lực của các lực lượng đảm nhiệm nhiệm vụ này còn hạn chế. Hầu hết các đơn vị, doanh nghiệp được phép hoạt động trong lĩnh vực này đều thiếu các chuyên gia, kỹ thuật viên, nhân viên chuyên môn kỹ thuật trình độ cao và trang thiết bị dò tìm, xử lý hiện đại. Do đó, để đẩy nhanh tiến độ dò tìm, xử lý BMVN sau chiến tranh, cùng với đẩy mạnh điều tra, lập bản đồ ô nhiễm bom, mìn toàn quốc, vận động tài trợ, xây dựng dự án rà phá bom, mìn… còn phải quan tâm xây dựng, nâng cao năng lực hoạt động của lực lượng chuyên trách, mà nòng cốt là lực lượng Công binh. Theo đó, một mặt, cần tăng cường công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực dò tìm, xử lý BMVN, đảm bảo có số lượng hợp lý, chất lượng cao, trước hết là chất lượng chính trị, trình độ chuyên môn kỹ thuật chuyên ngành, đáp ứng nhiệm vụ cả trước mắt và lâu dài. Mặt khác, chúng ta cần tích cực huy động các nguồn lực, tăng cường đầu tư mua sắm, nhận chuyển giao… hiện đại hóa trang bị, thiết bị rà phá BMVN; đồng thời, cần đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu ứng dụng các tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ trong việc thiết kế, chế tạo và khai thác, sử dụng các loại trang bị kỹ thuật mới, hiện đại vào thực hiện nhiệm vụ này. Thực tế cho thấy, việc sử dụng các thiết bị hiện đại vào rà phá bom, mìn đạt hiệu suất gấp 04 – 05 lần so với các thiết bị truyền thống.

KPHQBM sót lại sau chiến tranh ở Việt Nam là việc làm phải tiến hành lâu dài, đòi hỏi huy động nguồn lực rất lớn. Bên cạnh phát huy nguồn nội lực, chúng ta cần tích cực tranh thủ sự giúp đỡ của cộng đồng quốc tế, mở rộng hợp tác huy động các nguồn ngoại lực, kết hợp nội lực với ngoại lực trong quá trình thực hiện. Thời gian qua, chúng ta đã chủ động tiếp xúc, trao đổi, vận động tài trợ đối với một số nước, tổ chức quốc tế, nhà tài trợ… về KPHQBM và đạt được một số kết quả bước đầu. Những năm tới, chúng ta cần đẩy mạnh hơn nữa việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Theo đó, Chính phủ, các bộ, ngành, cơ quan có liên quan cần chủ động xây dựng kế hoạch tiếp cận làm việc với các cơ quan của Liên hiệp quốc, các quốc gia, các tổ chức quốc tế… về việc hỗ trợ KPHQBM; trước mắt, đẩy mạnh đấu tranh, vận động Chính phủ và Quốc hội Mỹ hỗ trợ giải quyết hậu quả bom, mìn; triển khai xây dựng và ký kết Bản ghi nhớ với Chính phủ Mỹ; ký kết Khung hợp tác với Chương trình phát triển của Liên hiệp quốc (UNDP) về khắc phục bom, mìn… Việc hợp tác cần thực hiện thông qua nhiều hình thức, như trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ thông tin, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ huấn luyện, đào tạo nguồn nhân lực, tài trợ kinh phí… Đồng thời, chúng ta cũng cần nghiên cứu, có cơ chế tạo điều kiện thuận lợi cho các quốc gia, nhà tài trợ tiềm năng trực tiếp tham gia Chương trình 504 theo đúng quy định, góp phần thiết thực đẩy nhanh tiến độ KPHQBM sau chiến tranh ở Việt Nam.

Đại tá NGUYỄN QUỐC VIỆT

Trung tâm Công nghệ xử lý bom, mìn