Hoạt động xét xử của Tòa án quân sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là tổng thể các hoạt động thụ lý, nghiên cứu, giải quyết vụ án hình sự và các hoạt động hành chính tư pháp, hành chính quân sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Quốc phòng, Luật Tình trạng khẩn cấp và quy định khác của pháp luật có liên quan. Vì vậy, nghiên cứu các giải pháp để hoạt động xét xử bảo đảm đúng quy định của pháp luật và phù hợp với tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là vấn đề có ý nghĩa rất quan trọng.

Hoạt động xét xử vụ án hình sự của Tòa án quân sự được thực hiện theo trình tự, thủ tục quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự, nhằm giải quyết các vụ án hình sự thuộc thẩm quyền, bao gồm: xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm.

Tuy nhiên, trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, hoạt động xét xử này còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật về quân sự, quốc phòng và các luật có liên quan khác. Trong đó, các luật về quân sự, quốc phòng trong tình trạng khẩn cấp có tính chất toàn diện, được tổng hợp từ nhiều văn bản pháp luật khác, điều chỉnh nhiều lĩnh vực đời sống, quan hệ xã hội khác nhau, với mục đích huy động mọi nguồn lực của đất nước và toàn xã hội, phục vụ cho mục tiêu bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, bảo đảm an ninh quốc gia.

Lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao và Thủ trưởng Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam thăm và làm việc tại Tòa án quân sự Trung ương.

Những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta có sự phát triển bền vững; chính trị - xã hội ổn định; quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội được bảo đảm, chưa có nguy cơ xảy ra tình trạng khẩn cấp về quốc phòng. Tuy nhiên, dự báo tình hình thế giới và khu vực tiếp tục có những diễn biến phức tạp, khó lường; xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai, bạo loạn, mất ổn định chính trị, can thiệp, lật đổ, khủng bố, chiến tranh cục bộ, tranh chấp lãnh thổ, tài nguyên,… vẫn diễn ra ở một số khu vực. Sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của Nhân dân ta có sự phát triển mới, với yêu cầu đòi hỏi cao hơn, bên cạnh những thuận lợi là cơ bản, cũng gặp không ít khó khăn, thách thức. Thực trạng trên cho thấy, việc chuẩn bị từ sớm, từ xa cho hoạt động của các cơ quan, đơn vị trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là cần thiết; trong đó, có hoạt động xét xử của các Tòa án quân sự.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 272 Bộ luật Tố tụng hình sự và khoản 8 Điều 21 Luật Quốc phòng, Tòa án quân sự có thẩm quyền xét xử tất cả tội phạm xảy ra trong địa bàn thiết quân luật. Đây là một trong những đặc điểm nổi bật nhất về hoạt động xét xử vụ án hình sự của Tòa án quân sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng. Việc giao Tòa án quân sự thực hiện thẩm quyền nêu trên là phù hợp với thực tế, khi việc quản lý nhà nước tại địa phương thiết quân luật được giao cho đơn vị Quân đội thực hiện.

Tuy nhiên, qua rà soát, tổng hợp các quy định của pháp luật hiện nay cho thấy, ngoài quy định chung của Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Quốc phòng và Luật Tình trạng khẩn cấp, chưa có khung pháp lý, cũng như quy định cụ thể cho hoạt động của các cơ quan tư pháp, thanh tra, pháp chế nói chung và Tòa án quân sự nói riêng, hoặc hướng dẫn cụ thể của cấp có thẩm quyền trong trường hợp khẩn cấp về quốc phòng. Một trong những bất cập, vướng mắc lớn nhất là việc bảo đảm lực lượng để Tòa án quân sự có thể đảm nhiệm xét xử với số lượng vụ án lớn. Theo quy định, mỗi Tòa án quân sự cấp quân khu, cấp khu vực chỉ được biên chế không quá 06 thẩm phán. Trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, số lượng vụ án dự báo sẽ tăng nhiều so với tình trạng bình thường, nhất là tại địa bàn thực hiện lệnh thiết quân luật. Tòa án quân sự xét xử toàn bộ vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của các Tòa án nhân dân, đòi hỏi số lượng thẩm phán, thư ký nhiều hơn.

Tại khoản 3 Điều 6 Luật Tình trạng khẩn cấp, giao Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Công an và thủ trưởng bộ, ngành có liên quan quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành quy định về quyết định hoạt động tố tụng trong tình trạng khẩn cấp, nhưng đến nay vẫn chưa có hướng dẫn. Mặt khác, một số vấn đề mang tính đặc thù của tình trạng khẩn cấp cần được quy định cụ thể hơn, như: ưu tiên áp dụng thủ tục rút gọn, xét xử vắng mặt một số người tham gia tố tụng, nội quy phiên tòa, mô hình phòng xử án hình sự trong tình trạng khẩn cấp, cho phép vận dụng mọi địa hình, địa điểm, hội trường để tổ chức phiên tòa, v.v.

Để đảm bảo cho các Tòa án quân sự thực hiện tốt hoạt động xét xử trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, theo chúng tôi, cần thực hiện tốt một số giải pháp sau:

Một là, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xét xử của Tòa án quân sự. Hoạt động của các Tòa án quân sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là một bộ phận của công tác tư pháp, nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh trong tình hình đặc biệt. Đảng lãnh đạo, nhưng bảo đảm nguyên tắc tôn trọng độc lập và chỉ tuân theo pháp luật của quyền tư pháp, không can thiệp vào quá trình tố tụng giải quyết vụ việc cụ thể, làm ảnh hưởng đến công bằng tư pháp.

Theo đó, cùng với tuân thủ nghiêm nguyên tắc “Phụng công, thủ pháp, chí công, vô tư”, nguyên tắc xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; hoạt động xét xử của các Tòa án quân sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng cần tuân thủ nghiêm quy định của pháp luật tố tụng hình sự, bảo đảm tính thống nhất khi áp dụng pháp luật, tính đồng bộ, khả thi trong điều kiện đặc biệt. Mặt khác, cần bảo đảm sự lãnh đạo xuyên suốt của Đảng trong việc điều động, biệt phái, tăng cường nhân lực của Tòa án nhân dân cho Tòa án quân sự để tổ chức xét xử các vụ án hình sự trong quá trình thiết quân luật, đặt chủ quyền quốc gia, lợi ích quốc gia, dân tộc lên hàng đầu, góp phần bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ Đảng, Nhà nước, Quân đội và Nhân dân.

Tòa án quân sự Quân khu 7 phối hợp với Sư đoàn 309 phổ biến, giáo dục pháp luật cho chiến sĩ.

Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện quy định của pháp luật về hoạt động của Tòa án quân sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng. Đối với pháp luật về tố tụng hình sự, cần nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự theo hướng: khi xảy ra tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, ưu tiên áp dụng thủ tục rút gọn, xét xử vắng mặt một số người tham gia tố tụng. Bổ sung quy định cho phép Chánh án Tòa án quân sự có quyền áp dụng một số hoạt động tố tụng khác quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự để đảm bảo hoạt động xét xử trong điều kiện đặc biệt mà không vi phạm nguyên tắc tố tụng hình sự và nguyên tắc của Luật Tình trạng khẩn cấp. Đồng thời, bổ sung nội dung cho phép Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành quy định về nội quy phiên tòa, mô hình phòng xử án trong tình trạng khẩn cấp theo hướng: được vận dụng mọi địa hình, địa điểm, hội trường để tổ chức phiên tòa.

Đối với Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, cần sửa đổi, bổ sung theo hướng, khi Chủ tịch nước ban hành lệnh thiết quân luật, Tòa án quân sự có thẩm quyền trưng dụng một số thẩm phán, thư ký, trụ sở, cơ sở vật chất của Tòa án nhân dân trên địa bàn thiết quân luật để tham gia xét xử vụ án hình sự tại Tòa án quân sự.

Trên cơ sở các quy định đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết quy định về cơ chế phối hợp giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan tư pháp có liên quan thực hiện hoạt động tố tụng hình sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, theo phương châm: lấy Bộ Quốc phòng, các cơ quan tư pháp Quân đội làm nòng cốt, chủ trì thực hiện các hoạt động tố tụng; các hoạt động tố tụng do cơ quan tư pháp Quân đội điều hành, vận hành, các cơ quan khác phối hợp thực hiện.

Ba là, xây dựng, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tư pháp, thanh tra, pháp chế Quân đội, đảm bảo chất lượng xét xử vụ án hình sự. Trong trạng thái khẩn cấp về quốc phòng, việc quản lý nhà nước tại các địa phương thiết quân luật được giao cho đơn vị Quân đội thực hiện. Vì vậy, ngoài việc Tòa án quân sự đảm nhiệm việc xét xử toàn bộ vụ án, thì các hoạt động liên quan đến phòng, chống tội phạm, vi phạm, thanh tra, pháp chế cũng sẽ do các cơ quan thuộc Quân đội chủ trì thực hiện. Do xét xử là hoạt động cuối cùng, kết thúc việc xử lý vụ việc, để đảm bảo chất lượng của hoạt động này, cần sự phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng giữa các cơ quan liên quan. Cụ thể là: cơ quan kiểm tra, thanh tra, điều tra, kiểm sát cần phối hợp trong xác minh tin báo, tố giác vi phạm, tội phạm; việc chuyển hồ sơ có dấu hiệu tội phạm để khởi tố, điều tra, truy tố và ngược lại để xử phạt vi phạm, xử lý kỷ luật theo quy định của pháp luật. Cơ quan điều tra, kiểm sát, tòa án cần phối hợp trong việc trao đổi, thống nhất quan điểm, nội dung báo cáo cấp ủy có thẩm quyền về chủ trương giải quyết vụ án, vụ việc có tranh chấp hoặc theo quy định của Đảng. Các cơ quan tư pháp trong và ngoài Quân đội, đặc biệt các Tòa án quân sự và Tòa án nhân dân cần có sự phối hợp chặt chẽ khi xét xử các vụ án hình sự trong thời kỳ thiết quân luật. Bởi, số lượng vụ án hình sự do các Tòa án quân sự xét xử trong thời kỳ thiết quân luật là rất nhiều; việc giao hồ sơ, tài liệu, bị can, bị cáo trong tình hình bất ổn về an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội; thực hiện trích xuất, dẫn giải; áp dụng, thay thế, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn giữa các cơ quan,… cần có sự phối hợp, thống nhất, tránh để xảy ra vi phạm pháp luật hoặc những hậu quả khó khắc phục khác.

Các cơ quan cần phối hợp chặt chẽ trong việc thi hành án hình sự, án dân sự, nhất là đối với các vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân, nhưng do Tòa án quân sự xét xử trong quá trình thiết quân luật. Đặc biệt, các cơ quan tư pháp, thanh tra, pháp chế cần có sự phối hợp nhịp nhàng, hiệu quả trong nghiên cứu, tham mưu cho Quân ủy Trung ương, Thủ trưởng Bộ Quốc phòng, cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, đơn vị, cấp ủy, chính quyền các địa phương trong ban hành, thực hiện các chỉ lệnh về quân sự, quốc phòng; phổ biến, giáo dục pháp luật; xử lý vi phạm, xử lý kỷ luật, v.v.

Những năm qua, chúng ta không phải ban bố tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, nên thực tiễn hoạt động xét xử các vụ án hình sự của các Tòa án quân sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng chưa có. Mặt khác, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể, hoặc hướng dẫn về hoạt động của Tòa án quân sự và các cơ quan tư pháp có liên quan đến hoạt động này. Vấn đề chúng tôi nêu ra ở trên chủ yếu từ nghiên cứu, dự báo tình hình và luận suy từ hoạt động của các Tòa án quân sự trong trạng thái bình thường.

Vì vậy, vấn đề này cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ sở về lý luận, pháp lý, thực tiễn, để hoạt động xét xử các vụ án hình sự của Tòa án quân sự khi có tình trạng khẩn cấp về quốc phòng được thực hiện kịp thời, đúng quy định của pháp luật, góp phần bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ Đảng, Nhà nước, Quân đội và Nhân dân.

Trung tướng, TS. DƯƠNG VĂN THĂNG, Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án quân sự Trung ương

Thượng tá, ThS. LÊ THANH BÌNH, Trưởng phòng Nghiên cứu tổng hợp, Tòa án quân sự Trung ương