Để chống phá cách mạng Việt Nam, thời gian qua, các thế lực thù địch không từ bất cứ một thủ đoạn nào; trong đó, chiến tranh nhận thức được chúng sử dụng ngày càng rộng rãi, nhằm làm suy giảm niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và Quân đội ta. Vì vậy, nhận diện đúng bản chất, phương thức vận hành, biểu hiện của chiến tranh nhận thức và có các biện pháp phòng, chống hữu hiệu là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng hiện nay.

Chiến tranh nhận thức - hình thái chiến tranh mới

Chiến tranh nhận thức được hiểu là việc sử dụng tổng hợp các hình thức, biện pháp nhằm tác động vào quá trình nhận thức của con người thông qua việc thao túng thông tin để làm thay đổi tư duy, cảm xúc, hành vi và hướng đối phương hành động theo mục tiêu mà chủ thể đã xác định.

Ảnh minh họa.

Khác với chiến tranh truyền thống - tiêu diệt lực lượng, phương tiện của đối phương và chiến tranh thông tin - kiểm soát, chi phối dòng thông tin, chiến tranh nhận thức tác động trực tiếp vào bộ não con người - định hình cách tiếp nhận và xử lý thông tin, khiến đối phương tự thay đổi nhận thức mà không nhận ra mình đang bị tác động. Nói cách khác, chiến tranh nhận thức là sự kết hợp giữa chiến tranh tâm lý, chiến tranh thông tin, chiến tranh mạng và các thành tựu mới của khoa học, công nghệ nhằm tạo ra các dòng thông tin có chủ đích để thao túng nhận thức, hướng lái dư luận, dẫn dắt hành động cá nhân, cộng đồng và toàn xã hội, nhằm gây chia rẽ nội bộ và tạo ra biến động xã hội theo mục tiêu mà chủ thể tiến hành đã xác định. Đó cũng là lý do vì sao nhiều chuyên gia nghiên cứu quốc tế cho rằng, chiến tranh nhận thức là một trong những phương thức tiến hành chiến tranh phi truyền thống nguy hiểm, tinh vi, khó nhận diện trong thế kỷ XXI, nhất là trong bối cảnh công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), internet vạn vật (IoT) và các nền tảng mạng xã hội,… phát triển mạnh mẽ.

Đặc điểm và biểu hiện của chiến tranh nhận thức

Nếu như đối tượng của chiến tranh truyền thống là lực lượng quân sự, cơ sở hạ tầng và tiềm lực kinh tế của đối phương thì trong chiến tranh nhận thức, đối tượng hướng tới là con người và toàn xã hội; trong đó, tập trung vào những nhóm có khả năng tạo lập, lan truyền hoặc chịu ảnh hưởng mạnh bởi thông tin, nhất là đội ngũ cán bộ, đảng viên, thanh niên, học sinh, sinh viên, người có ảnh hưởng trên mạng xã hội và nhóm dễ bị chi phối bởi thông tin sai lệch. Trong chiến tranh nhận thức, “môi trường tác chiến” chủ yếu là không gian mạng - mảnh đất màu mỡ để khai thác, thao túng đối phương, đặc biệt là các nền tảng mạng xã hội với phương thức tác động ngày càng tinh vi, âm thầm và liên tục đến từng cá nhân, tổ chức, cộng đồng; dựa trên sự kết hợp công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, thuật toán và nền tảng số để tạo dựng, thao túng và khuếch đại thông tin, tạo ra “làn sóng dư luận” khiến người tiếp nhận bị cuốn theo tâm lý đám đông, kích động tâm lý hoài nghi, bất mãn, chống đối trong xã hội. Với tính chất xuyên biên giới, tốc độ lan truyền nhanh, không bị giới hạn về không gian, thời gian; chi phí thấp, khó kiểm soát và nhận diện đầy đủ chủ thể, ý đồ đứng phía sau, chiến tranh nhận thức trở thành phương thức chiến tranh đặc biệt nguy hiểm hiện nay.

Tác động của chiến tranh nhận thức

Ở Việt Nam, dù khái niệm chiến tranh nhận thức còn tương đối mới nhưng biểu hiện của nó đã, đang ngày càng phức tạp và nguy hiểm. Hiện nay, các thế lực thù địch, phản động đang triệt để khai thác không gian mạng, nhất là các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới để phủ nhận bản chất cách mạng, khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng; xuyên tạc lịch sử dân tộc; bôi nhọ lãnh đạo Đảng, Nhà nước; chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc; tung tin thất thiệt làm ảnh hưởng đến môi trường phát triển kinh tế - xã hội. Đặc biệt, chúng còn phủ nhận bản chất cách mạng, truyền thống, phẩm chất cao quý “Bộ đội Cụ Hồ”, xuyên tạc chức năng, nhiệm vụ của Quân đội, chia rẽ tình đoàn kết quân - dân,… hòng thực hiện mưu đồ “phi chính trị hóa Quân đội” và từng bước làm suy yếu nền tảng tư tưởng, chính trị của Đảng, Nhà nước và chế độ ta. Thực tiễn thời gian qua, các thế lực thù địch đã lợi dụng mạng xã hội để tác động, làm sai lệch nhận thức, lung lạc niềm tin và tác động đến thái độ, hành vi của một bộ phận người dân, như: xuyên tạc về tự do tôn giáo gắn với các sự kiện nhạy cảm; bóp méo bản chất các vụ xét xử tham nhũng; khai thác sự cố môi trường, thiên tai để kích động tâm lý bất bình, phản kháng trong xã hội, v.v.

Biện pháp phòng, chống

Với sự phát triển nhanh của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng truyền thông số, chiến tranh nhận thức sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp, mở rộng về phạm vi, tinh vi hơn về phương thức và gia tăng về mức độ tác động. Điều đó đỏi hỏi, các cấp, ngành, lực lượng và cả hệ thống chính trị phải nhận thức đầy đủ nguy cơ, tác hại của chiến tranh nhận thức; đồng thời, phát huy sức mạnh tổng hợp, nâng cao năng lực phòng ngừa, ngăn chặn, đấu tranh, vô hiệu hóa những tác động tiêu cực, góp phần giữ vững trận địa tư tưởng, củng cố niềm tin của Nhân dân, trong đó tập trung vào một số giải pháp sau:

Một là, nâng cao bản lĩnh chính trị, củng cố “sức đề kháng” về nhận thức cho cán bộ, đảng viên và Nhân dân. Theo đó, cấp ủy, tổ chức đảng các cấp cần tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức giáo dục chính trị, tư tưởng; nâng cao chất lượng học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; quán triệt sâu sắc các nghị quyết, chỉ thị, kết luận của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 35-NQ/TW, ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị (khóa XII) về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Thường xuyên đánh giá đúng tình hình, dự báo sớm những nguy cơ tác động đến tư tưởng cán bộ, đảng viên và Nhân dân; kịp thời có các biện pháp phù hợp trong quản lý, sử dụng mạng xã hội trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và môi trường truyền thông mới. Các cơ quan chức năng, nhất là Quân đội, Công an, cơ quan thông tấn, báo chí và các tổ chức chính trị - xã hội cần phối hợp chặt chẽ, tạo sức mạnh tổng hợp trong đấu tranh phòng, chống chiến tranh nhận thức. Đối với Quân đội, cần gắn giáo dục lý luận chính trị với giáo dục đạo đức, truyền thống, giữ vững và phát huy phẩm chất, văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới; tuyên truyền, giáo dục cho cán bộ, chiến sĩ nhận thức rõ âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch, qua đó nâng cao “sức đề kháng”, khả năng “tự miễn dịch” trước các luận điệu xuyên tạc, kích động.

Ảnh minh họa.

Hai là, phát huy vai trò của cán bộ, đảng viên trong nâng cao năng lực nhận diện và phản bác thông tin sai trái, độc hại. Một trong những nguyên nhân mà chiến tranh nhận thức gây ra hậu quả lớn chính là do có nhiều người tiếp nhận thông tin nhưng thiếu kỹ năng kiểm chứng, đánh giá và phản biện. Do đó, các cấp, ngành, lực lượng cần đẩy mạnh phổ biến kiến thức về an toàn thông tin, kỹ năng số, kỹ năng nhận diện tin giả cho cán bộ, đảng viên và Nhân dân, từ đó hình thành thói quen kiểm chứng các nguồn thông tin trước khi chia sẻ hoặc bình luận. Đội ngũ cán bộ, đảng viên phải là lực lượng giữ vai trò định hướng nhận thức và củng cố niềm tin cho Nhân dân; chủ động tuyên truyền, giải thích, định hướng dư luận khi xuất hiện các vấn đề phức tạp.

Đối với lực lượng vũ trang, cần tổ chức các lớp bồi dưỡng kiến thức tâm lý học, xã hội học, luật pháp quốc tế và ngoại ngữ, kỹ năng đấu tranh trên không gian mạng, phân tích thông tin, phương pháp xử lý các tình huống truyền thông, bảo đảm cán bộ, chiến sĩ vừa có khả năng tự bảo vệ mình, vừa tham gia đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái và xử lý các tình huống nảy sinh trên môi trường số. Thường xuyên nắm chắc tư tưởng của cán bộ, chiến sĩ; kịp thời phát hiện, giải quyết những biểu hiện dao động, lệch lạc trong nhận thức, không để tích tụ thành vấn đề phức tạp. Chú trọng xây dựng đội ngũ chuyên gia về công nghệ thông tin, an ninh mạng và trí tuệ nhân tạo; tiếp tục đầu tư hiện đại hóa lực lượng tác chiến không gian mạng, nâng cao khả năng giám sát, phát hiện và xử lý các hoạt động chống phá từ sớm, từ xa.

Ba là, phát huy vai trò của các cơ quan báo chí, truyền thông và lực lượng chuyên trách trong phòng, chống chiến tranh nhận thức. Trong chiến tranh nhận thức, khoảng trống thông tin sẽ là điều kiện để các thế lực thù địch lợi dụng để lan truyền tin giả, dẫn dắt dư luận. Vì vậy, các cơ quan thông tấn, báo chí, nhất là các cơ quan báo chí chủ lực cần chủ động cung cấp, định hướng thông tin. Xây dựng cơ chế cung cấp thông tin nhanh chóng, chính xác, khách quan và có sức thuyết phục, đặc biêt là những vấn đề nhạy cảm, phức tạp được dư luận quan tâm. Đổi mới mạnh mẽ nội dung, hình thức và phương thức truyền thông; tăng cường các sản phẩm báo chí, truyền thông có chiều sâu, hấp dẫn, giàu tính thuyết phục; lan tỏa những giá trị tốt đẹp, gương người tốt, việc tốt, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân. Lực lượng chuyên trách bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng cần tăng cường ứng dụng công nghệ tiên tiến để nâng cao năng lực giám sát, phát hiện, nhận diện sớm các xu hướng thông tin bất thường, các vấn đề có nguy cơ bị lợi dụng để xuyên tạc, kích động, thao túng nhận thức, kịp thời tham mưu và có biện pháp xử lý phù hợp, hiệu quả.

Bốn là, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; thường xuyên lắng nghe và kịp thời giải quyết những vướng mắc của người dân. Chiến tranh nhận thức không chỉ hướng vào nhận thức cá nhân mà còn tìm cách làm suy yếu hệ giá trị văn hóa và niềm tin xã hội. Vì vậy, cấp ủy, tổ chức đảng các cấp cần quan tâm xây dựng môi trường văn hóa cơ quan, đơn vị, địa phương lành mạnh, coi trọng phát huy truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý thức trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và Nhân dân trong thực hiện nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Thường xuyên quan tâm chăm lo đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân; tăng cường đối thoại, lắng nghe ý kiến của Nhân dân, kịp thời giải quyết các vấn đề bức xúc ngay từ địa phương, cơ sở, không để tạo thành điểm nóng. Khi người dân được tiếp cận đầy đủ thông tin, được giải quyết thỏa đáng các kiến nghị theo đúng quy định của pháp luật thì mọi luận điệu xuyên tạc sẽ không có đất tồn tại. Vì vậy, cấp ủy, chính quyền địa phương và cơ quan chức năng cần chú trọng giải quyết những vấn đề thực tiễn mà người dân quan tâm, không để các khoảng trống về chính sách và thông tin trở thành điều kiện để các thế lực thù địch lợi dụng xuyên tạc, kích động, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, chiến tranh nhận thức sẽ tiếp tục có sự biến đổi cả về phương thức, thủ đoạn và mức độ tác động. Vì vậy, nhận diện đúng bản chất, phương thức vận hành và các biến thể mới của nó là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, từ đó có biện pháp hữu hiệu để phòng, chống, giữ vững thế chủ động trên mặt trận tư tưởng, góp phần bảo vệ vững chắc Tổ quốc từ sớm, từ xa.

Đại tá, TS. HÀ THANH TÙNG, Học viện Chính trị