Năm 2010, cùng với cả nước, đảng bộ các cấp trong quân đội tiến hành đại hội nhiệm kỳ, hướng tới Đại hội XI của Đảng; là năm Đảng uỷ Quân sự Trung ương triển khai kế hoạch tổng kết 5 năm thực hiện Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị và 3 năm thực hiện Nghị quyết 67-NQ/ĐUQSTW của Đảng uỷ Quân sự Trung ương về chiến lược cải cách tư pháp trong toàn quân; năm đầu tiên quân đội thực hiện Điều lệnh Quản lý bộ đội (sửa đổi). Những đặc điểm, tình hình trên làm cho công tác quản lý bộ đội ở các đơn vị trong toàn quân được chặt chẽ hơn và hoạt động của các cơ quan tư pháp trong quân đội cũng được tăng cường. Điều đó đã tác động tích cực đến việc làm giảm tình hình tội phạm trong quân đội. Theo số liệu thống kê, so với năm 2009, năm 2010, số vụ tội phạm trong quân đội giảm 8,3%, số người phạm tội giảm 11,5%; trong đó giảm nhiều là các vụ cố ý gây thương tích (giảm 22%), các vụ vi phạm qui định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ (giảm 13%). Số vụ vi phạm phải đưa ra truy tố, xét xử giảm hơn 10%. Điều này nói lên ý thức chấp hành pháp luật Nhà nước, kỷ luật quân đội trong toàn quân đã được nâng lên.

Mặc dù số lượng vụ việc và người phạm tội ít hơn so với tình hình chung của xã hội, song tình hình tội phạm trong quân đội còn diễn biến phức tạp, tăng giảm thất thường; không ít vụ tội phạm nghiêm trọng; cơ cấu tội phạm cũng đa dạng. Các vụ vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ vẫn chiếm tỷ lệ cao (40% các vụ tội phạm). Về đối tượng phạm tội, có sự thay đổi về tỷ lệ các nhóm người phạm tội. Nếu như trước kia, hạ sĩ quan chiến sĩ thường chiếm tỷ lệ cao nhất trong số những người phạm tội, thì trong những năm gần đây, quân nhân chuyên nghiệp phạm tội chiếm tỷ lệ cao hơn. Điều đó cho thấy, vụ việc vi phạm pháp luật trong quân đội tuy có giảm nhưng chưa vững chắc, tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi phạm tội vẫn nghiêm trọng.

Qua theo dõi, nghiên cứu tổng hợp cho thấy, có nhiều nguyên nhân làm phát sinh tội phạm trong quân đội. Những nguyên nhân khách quan, bao gồm: sự tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường dẫn đến sự phân hoá giàu, nghèo, bất bình đẳng trong xã hội ngày càng nhiều; chính sách xã hội không điều tiết kịp trước những bất cập diễn ra trong đời sống hằng ngày, tạo ra những sơ hở trong quản lý, ảnh hưởng đến tư tưởng, lối sống của cán bộ, chiến sĩ; tệ nạn xã hội không những chưa được ngăn chặn mà còn có xu hướng gia tăng, trong đó ma tuý, cờ bạc đang nổi cộm như một vấn nạn của xã hội; mật độ phương tiện tham gia giao thông gia tăng nhanh, trong khi hạ tầng cơ sở về giao thông không phát triển kịp cũng là một trong những xuất phát điểm của vi phạm về giao thông; sự chống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước, bằng các hình thức lôi kéo, kích động, phá hoại đoàn kết nội bộ quân đội và đoàn kết quân dân; dùng tiền, vật chất để mua chuộc, lôi kéo quân nhân. Yếu tố chủ quan làm phát sinh tội phạm trong quân đội, là: cấp uỷ, chỉ huy một số cơ quan, đơn vị quản lý, giáo dục bộ đội chưa tốt, chưa chú trọng đến công tác giáo dục pháp luật (GDPL), kỷ luật; nội dung giáo dục còn dàn trải, hình thức chưa phong phú, dẫn đến nhận thức, ý thức về pháp luật của một số quân nhân còn hạn chế; có trường hợp nhận thức được nhưng coi thường pháp luật, việc chấp hành kỷ luật có nơi thực hiện chưa nghiêm; công tác quản lý con người, phòng gian, bảo mật, quản lý vũ khí, trang bị, cơ sở vật chất, quản lý địa bàn được phân công của các đơn vị có nơi còn lơi lỏng, sơ hở; công tác kiểm tra, giám sát chấp hành luật pháp Nhà nước, kỷ luật quân đội của một số cấp còn thiếu thường xuyên, triệt để; tính răn đe, phòng ngừa trong hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật quân đội còn hạn chế; sự phối hợp, hiệp đồng giữa các đơn vị quân đội với cấp ủy, chính quyền, các lực lượng chức năng của địa phương nơi đóng quân, có nơi chưa thực sự bền chặt, tạo kẽ hở cho tội phạm xuất hiện... Thực tế cho thấy, ở một số đơn vị, do cấp uỷ, chỉ huy quan tâm không đầy đủ đến việc duy trì các nguyên tắc, chế độ, thậm chí chủ quan, bỏ qua những dấu hiệu không bình thường của người làm công tác quản lý tài chính, tài sản, nên không phát hiện, ngăn chặn kịp thời những vi phạm; khi có vụ việc xảy ra mới tập trung tìm cách tháo gỡ, giải quyết, nên hiệu quả phòng, chống không cao. Cá biệt có đơn vị, người chỉ huy nhận thức việc xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm còn khiên cưỡng, hữu khuynh, hoặc cố tình giấu giếm, không báo cáo lên cấp trên và các cơ quan chức năng vì sợ ảnh hưởng đến thành tích đơn vị. Cùng với đó, hoạt động của cơ quan chức năng trong quân đội còn chưa đủ mạnh; nhiều trường hợp phát hiện chậm, giải quyết chưa kịp thời, còn để lọt người, lọt tội..., làm hạn chế hiệu quả công tác phòng ngừa.

Từ thực trạng, nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm, theo chúng tôi, để giảm thiểu tình hình tội phạm nói chung và tội phạm trong quân đội nói riêng,  phải có sự nỗ lực, quyết tâm cao của các cấp, các ngành cả trong và ngoài quân đội, từ trung ương đến cơ sở; trong đó cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp cơ bản sau:

Thứ nhất, Đảng, Nhà nước cần tiếp tục cụ thể hoá chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, quản lý xã hội bằng pháp luật; xây dựng hệ thống pháp luật đầy đủ, chặt chẽ, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế-xã hội của đất nước; trong đó, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, với những chế định về tội phạm, về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải quyết và kiểm sát việc giải quyết tin báo tố giác tội phạm là đòi hỏi cấp bách. Bên cạnh đó, cần  tăng  cường các cơ chế phối hợp phòng chống tội phạm giữa Bộ Quốc phòng, giữa các cơ quan tư pháp trong quân đội với các cơ quan quản lý nhà nước, các cơ quan bảo vệ pháp luật ngoài quân đội. Trong quân đội, cần đề cao vai trò của các ban chỉ đạo chuyên trách về công tác pháp luật (Ban chỉ đạo 138, Ban chỉ đạo cải cách tư pháp), Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL)... ; đẩy mạnh sự phối hợp giữa các cơ quan có nhiệm vụ tham mưu và duy trì pháp luật, như: ban chỉ đạo các chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm, chống tham nhũng, phòng chống các tệ nạn xã hội và về an toàn giao thông, các cơ quan chính trị, cơ quan thông tấn, báo chí và cơ quan pháp luật trong quân đội...; phát huy vai trò, trách nhiệm của các cơ quan chức năng, như: cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát quân sự, Toà án quân sự, cơ quan Pháp chế. Việc xử lý tội phạm cần nghiêm minh, trên cơ sở tuân thủ các quy định của pháp luật. 

Hai là, cấp uỷ, chỉ huy các cơ quan, đơn vị quân đội cần quán triệt và tổ chức thực hiện nghiêm túc Chỉ thị số 48-CT/TW, ngày 22-10-2010 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Cần tiếp tục đổi mới và nâng cao hơn nữa chất lượng, hiệu quả công tác tuyên truyền, PBGDPL; gắn việc học tập và tuân thủ pháp luật với Cuộc vận động “học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; trong đó, nâng cao hiểu biết và xây dựng ý thức tự giác chấp hành pháp luật, kỷ luật vẫn là khâu trọng tâm, có ý nghĩa quyết định nhất. Thực tế cho thấy, từ hiểu biết luật đến chấp hành luật luôn có một khoảng cách nhất định. Cho nên, vấn đề đặt ra hiện nay là, việc trang bị cho quân nhân các kiến thức về luật không chỉ dừng ở việc cung cấp cho họ nội dung của luật, điều luật, mà quan trọng hơn là phải giúp cho quân nhân hiểu sâu sắc tính tất yếu của luật, điều luật, đặc biệt là hậu quả, tác hại, mức độ nghiêm trọng của những hành vi vi phạm luật, điều luật. Bên cạnh việc thực hiện các nội dung theo kế hoạch, hướng dẫn của trên, công tác PBGDPL cần tập trung tuyên truyền về những luật, bộ luật có liên quan đến lĩnh vực hoạt động của đơn vị, hoạt động của quân nhân; không nên dàn trải, nặng về lý thuyết, mà cần tăng cường liên hệ, vận dụng, đưa từng điều luật vào cuộc sống, làm cho quân nhân nhận thức được như thế nào là đúng, sai, là vi phạm luật, kỷ luật quân đội trong quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ, xử lý các mối quan hệ, cũng như trong sinh hoạt, giao tiếp hằng ngày. Nội dung PBGDPL cần tập trung vào những vấn đề trọng tâm, trọng điểm, ngắn gọn, dễ tiếp thu, dễ nhớ, để mọi quân nhân nắm vững những kiến thức cơ bản; chú trọng giáo dục quân nhân về ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật, trách nhiệm giữ gìn và bảo vệ tài sản của Nhà nước, quân đội, đơn vị,... cùng những chế tài xử phạt đối với từng hành vi vi phạm cụ thể trên các lĩnh vực, theo quy định của luật.

Ba là, cùng với giáo dục, nâng cao giác ngộ về luật pháp, việc quản lý con người bằng các biện pháp hành chính gắn với duy trì nghiêm nền nếp chính quy của đơn vị có ý nghĩa rất quan trọng. Nhiều vụ án xảy ra thời gian qua, có một phần trách nhiệm không nhỏ của chỉ huy các cấp, nhất là người chỉ huy trực tiếp. Đó là các biểu hiện: buông lỏng các biện pháp duy trì kỷ luật của đơn vị, nhất là trong ngày nghỉ, giờ nghỉ; sơ hở trong quản lý vật tư, tài chính; thực hiện các biện pháp kiểm tra, kiểm soát, tuần tra, bảo vệ,... thiếu thường xuyên, chặt chẽ; xử lý các vụ việc vi phạm kỷ luật thông thường trong đơn vị thiếu kiên quyết, không dứt điểm, dẫn đến vụ việc diễn ra ngày càng phức tạp, nghiêm trọng hơn;... Vì vậy, cùng với các biện pháp giáo dục, động viên nhằm nêu cao tính tự giác của quân nhân, chỉ huy các đơn vị cần tiếp tục nghiên cứu, xây dựng các quy định, quy chế, nội quy của cơ quan, đơn vị một cách chặt chẽ, bảo đảm để đơn vị luôn an toàn, vật tư, tài chính không bị thất thoát. Quân nhân khi làm nhiệm vụ, nhất là đi công tác lẻ, đi phép hay tranh thủ,... cần có sự liên hệ thường xuyên và sự kiểm tra, giám sát của tổ chức. Cần tăng cường hiệu quả làm nhiệm vụ của lực lượng Kiểm soát quân sự, lực lượng Bảo vệ an ninh quân đội; thường xuyên phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ với Công an và các lực lượng an ninh khác, nhằm đấu tranh, ngăn chặn có hiệu quả các hành vi vi phạm pháp luật trên địa bàn nói chung, khu vực quân sự, quốc phòng nói riêng; kịp thời nhắc nhở, uốn nắn, điều chỉnh hành vi của quân nhân khi tham gia giao thông và sinh hoạt ngoài đơn vị. Đồng thời, các cơ quan, đơn vị phải đẩy mạnh xây dựng nền nếp chính quy, duy trì nghiêm các chế độ công tác và quản lý bộ đội trong ngày, trong tuần; tăng cường công tác quản lý bộ đội, quản lý vũ khí, phương tiện kỹ thuật quân sự, quản lý tài chính, tài sản; đặc biệt quan tâm tới những cán bộ, nhân viên có các biểu hiện bất thường trong công tác, sinh hoạt như: giàu lên nhanh chóng, có biểu hiện lối sống buông thả, quan hệ phức tạp..., nhất là những người có trách nhiệm trong việc quản lý tài sản, con dấu, tài liệu quan trọng của đơn vị. 

Ngoài những nội dung trên, để ngăn ngừa vi phạm, tội phạm xảy ra trong quân đội, công tác tuyển quân cần phải thực hiện chặt chẽ, đúng quy trình, không để lọt các đối tượng mắc tệ nạn xã hội hoặc phạm tội vào quân đội. Các đơn vị còn phải chú trọng quản lý tốt tài liệu, an ninh mạng; quản lý chặt chẽ quân số, vũ khí, trang bị, nêu cao ý thức cảnh giác, phòng gian, bảo mật. Các cấp ủy đảng và chỉ huy các đơn vị quan tâm hơn nữa trong lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện nhằm nâng cao năng lực hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng và chấp pháp trong quân đội lên một bước mới. Cùng với đó, cần chú trọng xây dựng môi trường văn hóa trong các đơn vị thực sự trong sạch, lành mạnh, tạo ra những “sân chơi” phù hợp với tuổi trẻ trong quân đội, từ đó thu hút quân nhân vào các hoạt động bổ ích, giàu chất nhân văn; giúp họ tránh xa các tệ nạn xã hội cũng như những cám dỗ về vật chất tầm thường, bởi đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến động cơ, hành vi phạm tội.

Thiếu tướng TRẦN PHƯỚC TỚI

Viện trưởng Viện Kiểm sát Quân sự Trung ương