Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng ở Việt Nam, tội phạm phi truyền thống, nhất là tội phạm trên không gian mạng đang gia tăng nhanh chóng cả về quy mô, tính chất và mức độ nguy hiểm. Các loại tội phạm này không chỉ đe dọa an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội mà còn tác động trực tiếp đến việc bảo đảm quyền con người. Do đó, phòng, chống tội phạm phi truyền thống, bảo đảm quyền con người là vấn đề cấp thiết hiện nay.

Tội phạm phi truyền thống là thuật ngữ dùng để chỉ những loại tội phạm mới hoặc biến đổi từ các loại tội phạm truyền thống nhưng mang những đặc trưng khác biệt rõ rệt về phương thức, không gian hoạt động, chủ thể thực hiện và hậu quả xã hội. Khác với tội phạm truyền thống vốn gắn với không gian vật lý và phạm vi quốc gia, tội phạm phi truyền thống thường diễn ra trên không gian mạng, có tính xuyên quốc gia, sử dụng công nghệ cao, phương thức thủ đoạn tinh vi và khó kiểm soát, xác định danh tính đối tượng phạm tội. Loại tội phạm này không chỉ gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế - xã hội mà còn đặt ra những thách thức lớn đối với công tác phòng, chống tội phạm và bảo đảm quyền con người.

Ở Việt Nam, cùng với quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số, nhiều loại hình tội phạm phi truyền thống, như: sử dụng công nghệ cao để lừa đảo chiếm đoạt tài sản; xâm phạm an ninh mạng, an toàn thông tin; xâm phạm dữ liệu cá nhân; rửa tiền thông qua các nền tảng số; sử dụng trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội để thao túng thông tin, xâm hại danh dự, nhân phẩm cá nhân,... đã và đang gia tăng nhanh chóng. Những loại tội phạm này ngoài việc gây thiệt hại về kinh tế, chúng còn trực tiếp xâm phạm các quyền cơ bản của con người ở nhiều nhóm quyền khác nhau.

Tội phạm sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản của người dân. Ảnh minh họa (Nguồn: internet)

Thứ nhất, quyền riêng tư và quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân. Quyền riêng tư, quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và gia đình là những quyền con người cơ bản đã được quy định trong Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) cũng như trong các công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã tạo điều kiện cho các loại tội phạm phi truyền thống xâm phạm ngày càng nghiêm trọng các quyền này. Các hành vi thu thập, mua bán, khai thác trái phép dữ liệu cá nhân; tấn công hệ thống thông tin để đánh cắp dữ liệu; sử dụng dữ liệu cá nhân vào mục đích lừa đảo, tống tiền, xâm hại danh dự, nhân phẩm con người,… đang trở nên rất phổ biến. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại vật chất mà còn tạo ra cảm giác bất an, làm suy giảm niềm tin của người dân vào môi trường số và các thiết chế bảo vệ quyền con người.

Thứ hai, quyền về tài sản. Các loại tội phạm phi truyền thống, đặc biệt là tội phạm lừa đảo trực tuyến, chiếm đoạt tài sản thông qua mạng internet, ví điện tử, tài khoản ngân hàng số,... đã trực tiếp xâm phạm quyền sở hữu tài sản của cá nhân, tổ chức. Đáng chú ý, các hành vi này thường có phạm vi tác động rộng, số lượng nạn nhân lớn và khó thu hồi tài sản bị chiếm đoạt. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân không chỉ mất tài sản mà còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các cơ chế bảo vệ pháp lý do tính chất xuyên quốc gia và ẩn danh của tội phạm. Điều này đặt ra yêu cầu phải tăng cường các biện pháp bảo vệ quyền tài sản trong môi trường số, đồng thời nâng cao hiệu quả của các cơ chế hỗ trợ đối với nạn nhân.

Thứ ba, quyền tiếp cận thông tin và quyền được bảo vệ trước thông tin sai lệch. Không gian mạng là môi trường quan trọng để thực hiện quyền tiếp cận thông tin - một quyền con người cơ bản trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên, sự gia tăng của tội phạm sử dụng mạng xã hội và các nền tảng số để phát tán thông tin giả mạo, sai lệch, độc hại đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc thực hiện quyền này. Thông tin sai lệch không chỉ làm méo mó nhận thức xã hội mà có thể xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, gây bất ổn xã hội và làm suy giảm hiệu quả quản trị nhà nước. Vì vậy, việc xử lý thông tin sai lệch cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo vệ an ninh thông tin và bảo đảm quyền tự do ngôn luận, quyền tiếp cận thông tin của công dân.

Về đối tượng, tội phạm phi truyền thống trong không gian số không loại trừ bất kỳ ai, song thường nhắm tới các nhóm người dễ bị tổn thương, như: người cao tuổi, trẻ em, người có trình độ tiếp cận công nghệ hạn chế, v.v. Các hành vi lừa đảo, xâm hại trên không gian mạng đối với các nhóm này không chỉ gây thiệt hại về vật chất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền được bảo vệ, quyền được phát triển toàn diện của con người.

Theo thống kê của Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, trong 8 tháng đầu năm 2025, Việt Nam ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, tăng 65% so với cùng kỳ năm 2024, với thiệt hại ước tính hơn 1.660 tỉ đồng. Hơn 4.530 tên miền độc hại được phát hiện (tăng 90%), với các thủ đoạn tinh vi, như: deepfake, lừa đảo crypto, chiếm đoạt OTP, giả danh cơ quan Công an hoặc ngân hàng¹, v.v. Điều này, không chỉ gây thiệt hại tài chính, tội phạm mạng còn đe dọa niềm tin số và quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Thời gian qua, mặc dù các cơ quan chức năng đã có nhiều nỗ lực trong việc đổi mới phương thức, biện pháp nghiệp vụ, ứng dụng công nghệ số và tăng cường phối hợp liên ngành trong phòng, chống tội phạm phi truyền thống và đạt được những kết quả tích cực trong bảo vệ an ninh, trật tự và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, góp phần hạn chế những thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế - xã hội, bảo vệ quyền tài sản, quyền được an toàn và quyền được bảo vệ thông tin cá nhân của công dân.

Tuy nhiên, tình trạng hoạt động của tội phạm phi truyền thống vẫn diễn biến phức tạp, khó lường. Cùng với đó, trong quá trình đấu tranh phòng, chống tội phạm phi truyền thống việc áp dụng các biện pháp nghiệp vụ trong không gian số; các hoạt động thu thập, lưu trữ, xử lý dữ liệu, giám sát thông tin trên không gian mạng nếu không được đặt trong khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, minh bạch và có cơ chế kiểm soát hiệu quả có thể dẫn đến nguy cơ lạm dụng quyền lực hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của công dân². Trong một số trường hợp việc cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo đảm quyền con người chưa thực sự đồng bộ, nhất là trong bối cảnh pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư trên không gian số đang trong quá trình hoàn thiện.

Vì vậy, để tiếp tục nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm phi truyền thống gắn với bảo đảm quyền con người trong bối cảnh chuyển đổi số ở Việt Nam hiện nay, theo chúng tôi cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp chủ yếu sau.

Một là, chú trọng hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng bảo đảm quyền con người trong không gian số. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về phòng, chống tội phạm phi truyền thống trong bối cảnh chuyển đổi số theo hướng cụ thể hóa đầy đủ các quyền con người đã được quy định trong Hiến pháp. Các quy định pháp luật liên quan đến an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, thu thập và xử lý thông tin cần làm rõ phạm vi, điều kiện và trình tự áp dụng, bảo đảm tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của quyền con người về tính hợp pháp, tính cần thiết và tính tương xứng.

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật không chỉ tăng cường hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn tạo ra cơ chế bảo vệ hữu hiệu đối với quyền riêng tư, quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền tự do cá nhân trong môi trường số. Đồng thời, tham chiếu với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người, bảo đảm sự tương thích giữa pháp luật trong nước và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Hai là, tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước và trách nhiệm giải trình trong thực thi pháp luật. Bảo đảm quyền con người trong phòng, chống tội phạm phi truyền thống đòi hỏi phải thiết lập và thực thi hiệu quả các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Việc sử dụng biện pháp nghiệp vụ, đặc biệt là các biện pháp mang tính kỹ thuật số, như: giám sát không gian mạng, thu thập và phân tích dữ liệu,... phải đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của pháp luật và các cơ chế kiểm tra, giám sát độc lập. Đồng thời, tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan và cá nhân có thẩm quyền góp phần phòng ngừa nguy cơ lạm dụng quyền lực, củng cố niềm tin của người dân vào các thiết chế bảo vệ quyền con người. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số, khi ranh giới giữa bảo đảm an ninh và nguy cơ xâm phạm quyền con người trở nên mong manh, nguy cơ hiện hữu.

Ba là, nâng cao năng lực thực thi pháp luật và ý thức bảo đảm quyền con người của các chủ thể có thẩm quyền. Nâng cao năng lực thực thi pháp luật của đội ngũ cán bộ, công chức là giải pháp then chốt trong phòng, chống tội phạm phi truyền thống, bảo đảm quyền con người. Điều này đòi hỏi phải chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kiến thức về quyền con người, đạo đức công vụ và kỹ năng ứng dụng công nghệ số trong hoạt động thực thi pháp luật. Bên cạnh năng lực chuyên môn, cần xây dựng, củng cố văn hóa tôn trọng quyền con người trong các cơ quan thực thi pháp luật, coi đây là yêu cầu bắt buộc, xuyên suốt. Đồng thời, lồng ghép nội dung quyền con người vào các chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong lĩnh vực an ninh, tư pháp sẽ góp phần hạn chế nguy cơ vi phạm quyền con người trong quá trình đấu tranh phòng, chống tội phạm phi truyền thống.

Bốn là, phát huy trách nhiệm của toàn xã hội trong phòng ngừa tội phạm phi truyền thống, bảo vệ quyền con người. Bảo đảm quyền con người trong không gian số không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn đòi hỏi sự tham gia tích cực của toàn xã hội. Theo đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật nhằm nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ của công dân trong môi trường số, từ đó góp phần phòng ngừa tội phạm phi truyền thống từ sớm, từ xa. Đặc biệt, cần chú trọng xây dựng các cơ chế bảo vệ và hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương, như: trẻ em, người cao tuổi, người có hạn chế về khả năng tiếp cận công nghệ,... trước nguy cơ xâm hại của tội phạm phi truyền thống, xác định đây là một trong những ưu tiên quan trọng của chính sách bảo đảm quyền con người trong tiến trình chuyển đổi số.

Năm là, tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm phi truyền thống trên nền tảng bảo đảm quyền con người. Do tính chất xuyên quốc gia của tội phạm phi truyền thống nên việc tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, việc hợp tác quốc tế cần được đặt trên cơ sở, nền tảng tôn trọng chủ quyền quốc gia và bảo đảm các chuẩn mực quyền con người. Việc tham gia, thực thi các điều ước quốc tế và cơ chế hợp tác khu vực, toàn cầu về phòng, chống tội phạm công nghệ cao cần gắn với việc nâng cao năng lực bảo vệ quyền con người của các lực lượng chức năng ở nước ta. Qua đó, không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm phi truyền thống mà còn khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người trên không gian mạng.

Để nâng cao hiệu quả trong phòng, chống tội phạm phi truyền thống, bảo đảm quyền con người cần triển khai thực hiện các giải pháp trên một cách đồng bộ, nhất quán dựa trên việc tiếp cận quyền con người. Chỉ khi quyền con người được tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm một cách thực chất thì công tác phòng, chống tội phạm phi truyền thống trong bối cảnh chuyển đổi số mới đạt được hiệu quả bền vững, góp phần xây dựng xã hội số văn minh, an toàn, nhân văn và phát triển vì con người.

Đại tá, ThS. NGUYỄN THỊ ĐẮC HƯƠNG, Chủ nhiệm Bộ môn Luật học, Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị

LƯƠNG MINH HIẾU, Giảng viên Bộ môn Luật học, Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị