Văn học, nghệ thuật là một bộ phận đặc biệt tinh tế của văn hóa dân tộc, có vai trò rất quan trọng trong xây dựng nền tảng tinh thần xã hội, định hướng tư tưởng, bồi đắp nhân cách, tình cảm cao đẹp, nâng cao đời sống tinh thần, thẩm mỹ của Nhân dân và cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang. Vì vậy, mọi hành động phủ nhận, xa rời chức năng cao quý của văn học, nghệ thuật cần phải được nhận diện và kiên quyết đấu tranh bác bỏ.

Chức năng cao quý của văn học, nghệ thuật

Văn học, nghệ thuật là một lĩnh vực sáng tạo tinh thần đặc biệt tinh tế, kết tinh trình độ phát triển cao của văn hóa, tác động tới xã hội theo phương thức riêng thông qua các chức năng cao quý của mình, đó là chức năng nhận thức, chức năng giáo dục, chức năng thẩm mỹ và chức năng giải trí.

Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước dự hội nghị gặp mặt đại biểu văn nghệ sĩ. Nguồn: qdnd.vn

Chức năng nhận thức. Đây là chức năng nền tảng, tồn tại trong mọi hoạt động văn hóa, trong đó có văn học, nghệ thuật. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, văn học, nghệ thuật là “phương tiện mãnh liệt” mà con người dùng để nhận thức thế giới, sáng tác của nhà văn “là nguồn mà hầu hết các dân tộc lĩnh hội được học thức từ đó”¹. Là một hình thái ý thức xã hội, văn học, nghệ thuật phản ánh hiện thực một cách đặc thù thông qua hình tượng nghệ thuật sống động, giàu cảm xúc. Qua đó, giúp con người nhận thức thế giới trực quan, toàn diện và có chiều sâu hơn, làm phong phú nhận thức về thế giới khách quan và chính bản thân mình. Đồng thời, làm sáng tỏ cái đúng, cái tiến bộ, cái phù hợp với lợi ích chính đáng của Nhân dân. Nhận thức trong văn học, nghệ thuật vì thế không phải là nhận thức trung tính mà luôn gắn với lập trường, quan điểm và lý tưởng xã hội nhất định.

Thực tế nền văn học, nghệ thuật cách mạng Việt Nam đã góp phần quan trọng nâng cao nhận thức, xây dựng, khích lệ ý chí chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang và quần chúng nhân dân, tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn trong sự nghiệp cách mạng, đặc biệt là trong các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc và chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, bằng những hình tượng nghệ thuật sinh động, giàu cảm xúc, văn học, nghệ thuật đã phản ánh chân thực cuộc sống, chiến đấu, sự hy sinh và những phẩm chất cao đẹp của người chiến sĩ cách mạng, đồng thời khắc họa sâu đậm hình ảnh những người mẹ, người vợ,… hậu phương hết lòng chi viện cho tiền tuyến. Qua đó, những giá trị của độc lập, tự do, lòng yêu nước và trách nhiệm với Tổ quốc được chuyển tải bằng cảm xúc, niềm tin và những hình tượng có sức sống lâu bền, góp phần củng cố ý chí, khơi dậy tinh thần vượt mọi khó khăn, gian khổ, sẵn sàng chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, văn học, nghệ thuật cách mạng giúp mỗi người nhận thức rõ thành tựu của công cuộc đổi mới, những chuyển biến sâu sắc của đất nước, phẩm chất cao đẹp, trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến của con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

Chức năng giáo dục. Đây là chức năng thể hiện tập trung nhất vai trò xã hội mà lĩnh vực này đảm nhiệm. Giáo dục trong văn học, nghệ thuật là quá trình tác động có hệ thống, lâu dài và đặc biệt tinh tế. Văn học, nghệ thuật tác động đến con người bằng con đường cảm xúc, hình tượng và trải nghiệm thẩm mỹ, từ đó hình thành và củng cố những giá trị tinh thần bền vững. Báo cáo Chính trị trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng nhấn mạnh: “Không hình thái tư tưởng nào có thể thay thế được văn học và nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc đổi mới nếp nghĩ, nếp sống của con người”². Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị (khóa XIII) về phát triển văn hóa Việt Nam xác định: “Lấy xây dựng nhân cách con người làm trọng tâm để định hướng hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào mục tiêu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ”.

Thực tế, thông qua các hình tượng nghệ thuật giàu cảm xúc, các câu chuyện, nhân vật,… văn học, nghệ thuật thể hiện vai trò rất quan trọng trong giáo dục, bồi dưỡng lòng yêu nước, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, tinh thần đoàn kết, ý chí vươn lên và khát vọng cống hiến, v.v. Đồng thời, phê phán cái xấu, cái sai, cái tiêu cực, góp phần gìn giữ, củng cố những chuẩn mực và giá trị tốt đẹp của dân tộc. Đặc biệt, chức năng giáo dục của văn học, nghệ thuật không mang tính áp đặt, cưỡng chế mà chính là quá trình thẩm thấu tự nhiên tạo nên sự chuyển hóa từ bên trong ý thức, tình cảm thành thái độ và hành vi tự giác của con người.

Chức năng thẩm mỹ. Đây là chức năng rất quan trọng, là hình thái cao đẹp nhất, tập trung nhất, đầy đủ nhất của quan hệ thẩm mỹ giữa con người đối với hiện thực. Vì thế, thẩm mỹ là chức năng đặc trưng, đồng thời là phương thức tồn tại riêng có của văn học, nghệ thuật, tạo nên sự khác biệt căn bản giữa lĩnh vực này với các hình thái ý thức xã hội khác.

Thực tiễn cho thấy, văn học, nghệ thuật hướng tới cái đẹp thông qua hình tượng, cảm xúc và sự rung động tinh thần. Phương tiện phản ánh hiện thực của văn học, nghệ thuật là thế giới hình tượng. Chính những hình tượng giàu sức liên tưởng sẽ tạo nên sức hút, sức sống trong lòng độc giả. Vì thế, văn học, nghệ thuật trực tiếp góp phần thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ và hình thành, phát triển năng lực, thị hiếu thẩm mỹ đúng đắn, nâng cao đời sống tinh thần, từng bước hoàn thiện nhân cách của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, cái đẹp trong văn học, nghệ thuật không phải là cái đẹp phi hiện thực, tách rời đời sống mà là sự phản ánh hiện thực trong mối quan hệ hài hòa, giàu ý nghĩa đối với con người.

Đồng thời, văn học, nghệ thuật còn sáng tạo cái đẹp trên cơ sở nhận thức và cải biến hiện thực, điều này càng khẳng định chức năng thẩm mỹ của văn học, nghệ thuật không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức cái đẹp, mà còn góp phần thanh lọc đời sống tinh thần, định hướng con người vươn tới những giá trị tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ cao cả.

Trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc, vẻ đẹp của Tổ quốc, con người Việt Nam, tình đồng chí, đồng bào, tinh thần chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc đã trở thành nguồn cảm hứng mãnh liệt, tạo nên những hình tượng nghệ thuật có sức lan tỏa lớn, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, bồi đắp niềm tin, tình yêu quê hương, đất nước, ý chí chiến đấu và chiến thắng cho cả dân tộc.

Đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (nay là Ban Tuyên giáo Trung ương) trao giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII. Ảnh: Việt Linh.

Chức năng giải trí. Đây là một trong những chức năng quan trọng của văn học, nghệ thuật, bởi bản chất của lĩnh vực này là gắn liền với cảm xúc, sự thưởng thức cái đẹp và nhu cầu hưởng thụ tinh thần của con người. Ngay từ khi ra đời, văn học, nghệ thuật đã mang trong mình sứ mệnh giải tỏa những áp lực từ đời sống, đưa chủ thể tiếp nhận vào một không gian thẩm mỹ đặc thù để đem lại niềm vui, sự hứng khởi, giúp con người giảm đi sự căng thẳng trong đời sống cá nhân, nhất là trong nhịp sống số hiện nay. Theo Ph. Ăngghen: “Sách nhân dân có sứ mệnh phải làm cho nông dân vui khi họ mệt mỏi sau khi làm việc nặng nề trở về buổi chiều tối, giúp họ giải trí, làm cho họ tươi tỉnh…”³.

Tuy nhiên, khác với các hình thức giải trí đơn thuần, giải trí trong văn học, nghệ thuật cách mạng luôn gắn với giá trị thẩm mỹ và chiều sâu tư tưởng, qua đó làm “dịu” tâm hồn, góp phần nâng cao nhận thức, bồi dưỡng tình cảm lành mạnh và trách nhiệm xã hội của mỗi cá nhân.

Các chức năng: nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ và giải trí của văn học, nghệ thuật không tồn tại tách rời mà luôn gắn bó hữu cơ, tạo nên chỉnh thể thống nhất. Trong đó, nhận thức và giáo dục giữ vai trò nền tảng, thẩm mỹ là phương thức đặc thù, còn giải trí là nhu cầu tự nhiên. Do vậy, việc phủ nhận hoặc xa rời các chức năng này là đi ngược với bản chất của văn học, nghệ thuật cách mạng. Bởi một nền văn học, nghệ thuật không có chức năng nhận thức sẽ mất phương hướng; không có chức năng giáo dục sẽ mất trách nhiệm; không có chức năng thẩm mỹ sẽ mất bản sắc và nếu tuyệt đối giải trí sẽ dễ rơi vào tầm thường.

Nhận diện và đấu tranh với quan điểm phủ nhận, xa rời các chức năng cao quý của văn học, nghệ thuật

Hiện nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự bùng nổ của không gian truyền thông số, đời sống văn học, nghệ thuật ở nước ta đang chứng kiến những biến đổi mạnh mẽ cả về phương thức sáng tạo lẫn tiếp nhận.

Bên cạnh những xu hướng tích cực, cũng xuất hiện không ít những quan điểm sai trái, lệch lạc, nhằm phủ nhận, xa rời các chức năng cao quý của văn học, nghệ thuật. “Nhiều sản phẩm theo xu hướng giải trí vụn vặt, nhất thời; một số kích động những bản năng thấp kém; một số vồ vập quan điểm nghệ thuật nước ngoài thiếu chọn lọc, xa rời chức năng chân - thiện - mỹ; chưa hoàn thành sứ mệnh cao cả là ngọn đuốc nhân văn, ngọn đuốc trí tuệ, văn hóa soi lối, dẫn đường, kiến tạo những giá trị và lối sống lành mạnh, tiến bộ”⁴.

Có thể khái quát một số quan điểm sai trái mà các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị thường hay rêu rao, xuyên tạc nhằm phủ nhận, xa rời các chức năng cao quý của văn học, nghệ thuật dưới đây.

Thứ nhất, văn học, nghệ thuật phải “hoàn toàn tự do” không cần định hướng. Đây là luận điệu được các thế lực thù địch lặp lại dưới nhiều hình thức khác nhau, thường nhân danh “tự do sáng tạo” để phủ nhận vai trò định hướng của xã hội, của cộng đồng, nguy hiểm hơn là phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với lĩnh vực văn học, nghệ thuật. Luận điệu này thực chất là sự ngộ nhận về bản chất sáng tạo, sai lầm cả về lý luận và thực tiễn.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tự do luôn mang tính lịch sử cụ thể, gắn với những điều kiện xã hội nhất định, không có tự do trừu tượng, đứng ngoài mọi quan hệ xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị”⁵. Đảng ta khẳng định: “Bản chất quyền tự do sáng tác của văn nghệ sĩ nằm trong sự nghiệp cách mạng do Đảng lãnh đạo và được quy định bởi trách nhiệm và nghĩa vụ của mỗi người đối với Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội”⁶.

Trên thực tế, văn học, nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, do đó tự do sáng tạo của người nghệ sĩ tất yếu phải gắn với trách nhiệm đối với cộng đồng, xã hội. “Văn nghệ phải nhận rõ trách nhiệm của mình đối với Nhà nước và nhân dân, phải một lòng một dạ phục vụ nhân dân. Phải học tập chủ nghĩa Mác - Lênin để vũ trang mình. Phải kiên quyết chống những khuynh hướng phản dân chủ, phản chủ nghĩa xã hội trong giới văn nghệ”⁷. Vì vậy, không thể viện dẫn “tự do” để hợp thức hóa những sản phẩm phản cảm, lệch chuẩn, hoặc gây tổn hại đến lợi ích cộng đồng, xã hội. Nếu tách tự do khỏi trách nhiệm, đó không còn là tự do chân chính mà là sự buông thả.

Mọi quan điểm “cho rằng sự phát triển của văn học nghệ thuật là một quá trình hoàn toàn tự phát, không cần đến sự lãnh đạo của Đảng - đó là một tư tưởng sai lầm, nguy hiểm, nó có thể đưa văn nghệ xa rời nhân dân, thậm chí phản bội nhân dân”⁸, xuyên tạc lịch sử dân tộc, phản bội Tổ quốc.

Thứ hai, “nghệ thuật là trò chơi ngôn ngữ”, “tồn tại tự trị” không cần phản ánh hiện thực khách quan. Đây là cách diễn giải cực đoan để cổ súy quan điểm: văn học, nghệ thuật chỉ cần tạo ra “trải nghiệm cá nhân”, không cần hướng tới nhận thức xã hội. Thực chất của quan điểm này là phủ nhận, xa rời chức năng nhận thức của văn học, nghệ thuật, tách rời văn học, nghệ thuật khỏi bản chất xã hội của nó.

Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội trong những điều kiện lịch sử cụ thể, đồng thời là ý thức xã hội thì văn học, nghệ thuật không thể trung tính, càng không thể đứng ngoài đời sống chính trị - xã hội. Văn học, nghệ thuật luôn mang dấu ấn của lập trường giai cấp, phản ánh lợi ích, khát vọng, lý tưởng của xã hội, giai cấp. Chính vì vậy, chức năng nhận thức không phải là yếu tố bên ngoài mà là thuộc tính nội tại của văn học, nghệ thuật. Nếu phủ nhận hoặc xa rời chức năng này, thực chất là phủ nhận bản chất xã hội, bản chất giai cấp, đẩy văn học, nghệ thuật vào trạng thái phi thực tiễn, mất đi mọi giá trị về mặt lịch sử.

Thứ ba, chức năng giáo dục của văn học, nghệ thuật là sự “áp đặt” tư tưởng. Đây là cách hiểu phiến diện, cố tình đánh đồng chức năng giáo dục của văn học, nghệ thuật với sự áp đặt tư tưởng cơ học. Trên thực tế, giáo dục trong văn học, nghệ thuật không chỉ bằng những lời răn dạy trực tiếp, mà còn được thực hiện thông qua hình tượng, cảm xúc, số phận nhân vật và những vấn đề mà tác phẩm đặt ra, qua đó khơi dậy khả năng nhận thức, đồng cảm và tự hoàn thiện của mỗi người. Mặt khác, văn học, nghệ thuật không phải là sự sao chép hiện thực đơn thuần, việc lựa chọn đề tài, nhân vật, góc nhìn và cách thể hiện luôn chứa đựng thái độ, quan niệm và hệ giá trị của người sáng tạo. Vì vậy, đối lập “phản ánh” với “giáo dục” là sự phủ nhận bản chất của văn học, nghệ thuật cách mạng.

Chính từ quan điểm này, thời gian qua đã xuất hiện một số tác phẩm văn học, nghệ thuật vượt qua ranh giới thẩm mỹ truyền thống, phản giáo dục, làm lu mờ thông điệp nhân văn, văn hóa dân tộc, thể hiện cái nhìn lạnh lùng, đôi khi cực đoan về con người và xã hội. Do đó, bảo vệ chức năng giáo dục của văn học, nghệ thuật không phải hạn chế sáng tạo, mà là bảo đảm để văn học, nghệ thuật vừa có khả năng phản ánh hiện thực, vừa góp phần đánh thức lương tri, tạo sự đồng cảm và hướng con người tới những giá trị tốt đẹp.

Thứ tư, “tuyệt đối hóa chức năng giải trí”, coi đó là mục tiêu duy nhất của văn học, nghệ thuật. Mục đích của quan điểm này nhằm giản lược bản chất phong phú, đa chức năng của văn học, nghệ thuật; phủ nhận, xa rời các giá trị tư tưởng, giáo dục, thẩm mỹ và nhân văn vốn làm nên giá trị cốt lõi của mỗi tác phẩm. Giải trí là một chức năng tự nhiên, cần thiết, góp phần đáp ứng nhu cầu tinh thần, làm phong phú đời sống của con người; song, giải trí không phải là mục đích, tiêu chí duy nhất để đánh giá giá trị của một tác phẩm văn học, nghệ thuật.

Trong điều kiện kinh tế thị trường, chúng ta đã chứng kiến sự xuất hiện không ít sản phẩm văn học, nghệ thuật chạy theo thị hiếu và hiệu ứng tức thời, có tác phẩm đề cao yếu tố giải trí đến mức cực đoan, cho rằng các tác phẩm chỉ cần “hấp dẫn”, “gây chú ý” còn giá trị tư tưởng bị xem nhẹ, thậm chí coi là “không cần thiết”,v.v. Đây là vấn đề rất nguy hiểm, đặc biệt là trên môi trường số, biểu hiện này càng dễ bị khuếch đại khi nội dung ngắn, đơn giản, gây sốc hoặc tạo tranh luận được ưu tiên vì khả năng lan truyền.

Nếu xu hướng đó trở thành phổ biến, văn học, nghệ thuật có nguy cơ bị thương mại hóa, giá trị sáng tạo bị đồng nhất với khả năng thu hút sự chú ý, còn chức năng nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ bị suy giảm. Vì vậy, cần kiên quyết đấu tranh với quan điểm tuyệt đối hóa chức năng giải trí; tuy nhiên, không đồng nhất đấu tranh với việc phủ nhận hoặc xem nhẹ nhu cầu giải trí chính đáng của công chúng. Điều cốt lõi là đặt giải trí trong sự thống nhất với các chức năng khác, hướng tới những tác phẩm vừa hấp dẫn, sinh động, đáp ứng nhu cầu thưởng thức, vừa có chiều sâu tư tưởng, giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa nhân văn.

Giữ gìn và phát huy chức năng cao quý của văn học, nghệ thuật trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Để văn học, nghệ thuật nước nhà ngày càng phát triển, thực hiện tốt chức năng cao quý của mình, góp phần giáo dục, bồi dưỡng lòng yêu nước, lý tưởng cách mạng, năng lực thẩm mỹ, đạo đức, lối sống, tinh thần đoàn kết, ý chí vươn lên và khát vọng cống hiến của con người Việt Nam trong thời đại mới, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp chủ yếu sau.

Một là, nâng cao nhận thức của đội ngũ văn nghệ sĩ và Nhân dân, cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang về vị trí, vai trò, chức năng cao quý của văn học, nghệ thuật; cũng như âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch lợi dụng lĩnh vực này để chống phá.

Thực hiện giải pháp này, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân và đội ngũ văn nghệ sĩ tiếp tục quán triệt sâu sắc và triển khai thực hiện nghiêm túc chủ trương, đường lối, quan điểm của Đảng về văn hóa, văn học, nghệ thuật, trọng tâm là: Kết luận số 76-KL/TW, ngày 04/6/2020 của Bộ Chính trị (khóa XII) về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước; Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị (khóa XIII) về phát triển văn hóa Việt Nam; quan điểm Đại hội XIV của Đảng về phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa và con người Việt Nam; Chỉ thị số 355-CT/QUTW, ngày 20/4/2017 của Thường vụ Quân ủy Trung ương về việc tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác văn hóa, văn học, nghệ thuật trong Quân đội giai đoạn hiện nay; Kết luận số 1172-KL/QUTW, ngày 16/6/2022 của Thường vụ Quân ủy Trung ương về tiếp tục tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác văn hóa, văn học, nghệ thuật trong Quân đội thời kỳ mới, v.v.

Từ đó, các cấp ủy, tổ chức đảng, người đứng đầu các cơ quan, địa phương, đơn vị, trong đó có các cơ quan, đơn vị văn học, nghệ thuật cần đề cao trách nhiệm, tích cực đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền, giáo dục theo hướng gắn lý luận với những tác phẩm, hiện tượng và vấn đề văn học, nghệ thuật cụ thể. Nâng cao năng lực sáng tác, tiếp nhận, phân tích, đánh giá và lựa chọn các sản phẩm văn học, nghệ thuật, nhất là trong môi trường số. Đồng thời, giúp cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang, Nhân dân và đội ngũ văn nghệ sĩ nhận diện rõ phương thức, thủ đoạn của các thế lực thù địch lợi dụng lĩnh vực này để xuyên tạc lịch sử, phủ nhận giá trị cách mạng, kích động hoài nghi, lệch chuẩn về giá trị, làm suy giảm niềm tin, v.v. Qua đó, củng cố “sức đề kháng”, khơi dậy ý thức trách nhiệm, sự chủ động của mỗi cá nhân trong tiếp nhận, sáng tạo, lan tỏa những giá trị văn học, nghệ thuật tốt đẹp. Đồng thời, không ngừng nâng cao cảnh giác, kiên quyết đấu tranh bảo vệ, phát triển nền văn học, nghệ thuật cách mạng, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Tiết mục biểu diễn trong chương trình Chính luận nghệ thuật “Ánh sao người lính” năm 2024. Nguồn: qdnd.vn

Hai là, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước đối với lĩnh vực văn học, nghệ thuật.

Đây là vấn đề có tính nguyên tắc, giữ vai trò định hướng, bảo đảm cho văn học, nghệ thuật thực hiện tốt các chức năng cao quý của mình. Ngay từ Đề cương văn hóa Việt Nam (năm 1943), Đảng ta đã khẳng định: Mặt trận văn hóa là một trong ba mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa), ở đó người cộng sản phải hoạt động. Không phải chỉ làm cách mạng chính trị mà còn phải làm cách mạng văn hóa nữa. Đại hội XIV của Đảng xác định rõ: “Tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước về văn hóa”⁹ và “Xây dựng, phát triển văn học - nghệ thuật xứng tầm với lịch sử văn hóa dân tộc và tầm vóc của công cuộc đổi mới”¹⁰. Đây chính là cơ sở chính trị, pháp lý và định hướng quan trọng để phát triển văn hóa nói chung, văn học, nghệ thuật nói riêng.

Theo đó, cần tiếp tục rà soát, bổ sung, cụ thể hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng thành hệ thống chính sách, pháp luật đồng bộ, phù hợp với thực tiễn phát triển đa dạng, phong phú của văn học, nghệ thuật, đặc biệt trong môi trường số. Công tác quản lý cần bảo đảm vừa chặt chẽ về nguyên tắc, vừa linh hoạt trong phương thức nhưng không kìm hãm sự sáng tạo, đồng thời kiên quyết ngăn chặn các biểu hiện lệch chuẩn, sai trái trong văn học, nghệ thuật. Cấp ủy, tổ chức đảng và chính quyền các cấp tiếp tục đề cao trách nhiệm trong lãnh đạo, quản lý đối với lĩnh vực văn học, nghệ thuật và đội ngũ văn nghệ sĩ theo phạm vi, chức năng, nhiệm vụ. Thông qua đó giữ vững định hướng chính trị trong các hoạt động sáng tác, quảng bá, hướng văn học, nghệ thuật phục vụ đắc lực cho việc xây dựng, phát triển nhân cách con người trong kỷ nguyên mới.

Cùng với đó, thường xuyên kiện toàn tổ chức và phát huy hiệu quả vai trò của các hội văn học, nghệ thuật, kiểm soát và quản lý chặt chẽ các hoạt động xuất bản, tổ chức biểu diễn, thẩm định nội dung tác phẩm. Tăng cường các hoạt động thanh tra, kiểm tra của các cơ quan chức năng; đặc biệt, kiểm soát chặt chẽ về nội dung và nghệ thuật của các ấn phẩm du nhập từ nước ngoài vào Việt Nam; kiên quyết, kiên trì chống mọi biểu hiện “phi chính trị hóa” trong các hoạt động văn học, nghệ thuật.

Ba là, nâng cao bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trình độ chuyên môn, phát huy tốt vai trò của đội ngũ văn nghệ sĩ trong sáng tạo những tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng, nghệ thuật.

Khẳng định vai trò quan trọng của đội ngũ văn nghệ sĩ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”¹¹. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Đội ngũ văn nghệ sĩ cách mạng đã trở thành đội quân văn hóa của Đảng, nhân tố nòng cốt làm nên sức vóc, bề dày văn hóa mới,…”¹². Đại hội XIV của Đảng xác định: “Chăm lo đội ngũ văn nghệ sĩ và những người làm công tác văn hóa, nhất là văn hóa cơ sở”¹³. Thực tế, văn nghệ sĩ là chủ thể sáng tạo, đồng thời là lực lượng trực tiếp góp phần định hình diện mạo và giá trị của nền văn học, nghệ thuật nước nhà.

Theo đó, để xây dựng đội ngũ này vững mạnh và phát huy tốt vai trò của họ, Đảng, Nhà nước, cũng như cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền các cấp và người đứng đầu các cơ quan, đơn vị, nhất là các đơn vị văn học, nghệ thuật cần tập trung xây dựng đội ngũ văn nghệ sĩ có lập trường tư tưởng, chính trị vững vàng, trung thành tuyệt đối với lý tưởng của Đảng, gắn bó chặt chẽ với vận mệnh của dân tộc, với sự nghiệp đổi mới; có ý thức sâu sắc về sứ mệnh nghệ thuật cao cả; có đạo đức trong sáng, không xa rời quần chúng, xa rời thực tế, xa rời chính trị, xa rời lao động; có khát vọng hoài bão lớn về sự sáng tạo, dám đổi mới, mạnh mẽ, nhiệt huyết trong miêu tả, ca ngợi cũng như phê bình, phản ánh chân thực mọi góc cạnh của đời sống xã hội.

Thường xuyên tổ chức tốt việc nghiên cứu, quán triệt, học tập các nghị quyết của Đảng, nhất là các nghị quyết về văn hóa, văn học, nghệ thuật; tiến hành có hiệu quả hoạt động học tập, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho đội ngũ văn nghệ sĩ gắn với đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới. Đồng thời, tiếp tục cụ thể hóa chủ trương của Đảng bằng những chính sách phù hợp hơn, tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ phát huy vai trò sáng tạo, thâm nhập sâu rộng thực tế xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng hành, gắn bó máu thịt với Nhân dân và cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang. Chú trọng đổi mới chính sách đãi ngộ; chủ động rà soát bổ sung cơ chế khuyến khích, động viên, tôn vinh văn nghệ sĩ tạo động lực thúc đẩy họ sáng tạo và cống hiến.

Bốn là, nâng cao năng lực cảm thụ và định hướng thẩm mỹ cho quần chúng nhân dân, cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang, nhất là thế hệ trẻ.

Đây là giải pháp rất quan trọng, nhằm nâng cao năng lực cảm thụ, đồng thời tăng cường sức đề kháng cho quần chúng nhân dân, cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang, nhất là thế hệ trẻ trước những âm mưu, thủ đoạn lợi dụng văn học, nghệ thuật để chống phá Đảng, Nhà nước, Quân đội, Nhân dân và chế độ xã hội chủ nghĩa.

Theo đó, cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật, đổi mới trang thiết bị, bổ sung, điều chỉnh, nâng cao chất lượng hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở và công tác giáo dục thẩm mỹ trong các nhà trường, đơn vị và đời sống xã hội. Đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền, giới thiệu, phổ biến, lan tỏa các tác phẩm có giá trị, giàu tính nhân văn, nhân đạo; tạo điều kiện để Nhân dân, cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang, nhất là thanh niên được tiếp cận và trực tiếp tham gia các hoạt động sáng tạo, thưởng thức văn hóa, nghệ thuật cách mạng. Đồng thời, chủ động định hướng việc tiếp nhận các sản phẩm trên không gian mạng, nâng cao khả năng nhận diện, sàng lọc những nội dung lệch lạc, phản văn hóa; phát huy vai trò của gia đình, nhà trường, các tổ chức chính trị - xã hội và cơ quan truyền thông trong hình thành môi trường văn hóa, thẩm mỹ lành mạnh.

Cùng với đó, tập trung “nâng cao đời sống văn hóa, thu hẹp khoảng cách về mức độ hưởng thụ văn hóa giữa các vùng, miền, giữa các tầng lớp Nhân dân; chú trọng phát triển văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số; khuyến khích tìm tòi, xây dựng và phát triển sáng tạo những mô hình, thiết chế văn hóa, thể thao và quản lý văn hóa có hiệu quả”¹⁴. Tiếp tục thực hiện hiệu quả Cuộc vận động “Xây dựng môi trường văn hóa tốt đẹp, lành mạnh, phong phú trong Quân đội” gắn với phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới và phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, để văn hóa nói chung, văn học, nghệ thuật nói riêng luôn phát huy tốt chức năng cao quý của mình; mãi là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho đất nước phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Thượng tá, TS. NGUYỄN THANH TÙNG, Tạp chí Quốc phòng toàn dân