Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và Nhà nước của dân, do dân, vì dân là nền tảng tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt quá trình xây dựng, hoàn thiện bộ máy các cơ quan đại biểu của Nhân dân ở nước ta. Trong bối cảnh đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc tiếp tục vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh nhằm xây dựng Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp thực sự vững mạnh, xứng đáng là cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân là yêu cầu khách quan và cấp thiết hiện nay.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khảo sát thực tế tại Trung tâm phục vụ hành chính công phường Ninh Kiều (Thành phố Cần Thơ), ngày 30/6/2025. Nguồn: qdnd.vn

Quan điểm Hồ Chí Minh về tổ chức bộ máy đại biểu của Nhân dân

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi dân chủ là bản chất của chế độ mới, là “chìa khóa vạn năng” có thể giải quyết mọi khó khăn. Người khẳng định: “Nước ta là nước dân chủ, bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân”¹. Từ đó, Người đặt nền tảng lý luận và thực tiễn cho việc tổ chức bộ máy Nhà nước của dân, do dân, vì dân; trong đó, các cơ quan đại biểu của Nhân dân giữ vị trí trung tâm trong thực hiện quyền lực nhà nước của Nhân dân.

Thứ nhất, Hồ Chí Minh khẳng định Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước. Người viết: “Nước ta là nước dân chủ, nghĩa là nước nhà do nhân dân làm chủ”². Theo đó, các cơ quan đại biểu của Nhân dân phải thực sự là công cụ thể hiện và thực thi quyền làm chủ ấy, chứ không phải chỉ là hình thức đại diện. Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp là nơi Nhân dân ủy quyền để quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước và địa phương, đồng thời giám sát quyền lực nhà nước, bảo đảm quyền lực không bị tha hóa, lạm dụng.

Thứ hai, Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh sự gắn bó giữa cơ quan đại biểu và Nhân dân. Người nhiều lần căn dặn: đại biểu của Nhân dân phải liên hệ chặt chẽ với Nhân dân, luôn lắng nghe ý kiến của Nhân dân và “hết lòng hết sức phục vụ nhân dân”³. Đại biểu các cơ quan dân cử không phải “người trên” mà là “người đầy tớ trung thành của Nhân dân”. Chính tư tưởng này là nền tảng hình thành phong cách gần dân, sát dân, tôn trọng dân của cơ quan dân cử ở Việt Nam.

Thứ ba, Người yêu cầu bộ máy đại biểu của Nhân dân phải trong sạch, hiệu quả, tiết kiệm, tránh quan liêu, hình thức. Hồ Chí Minh nêu rõ: Chính quyền từ xã đến Trung ương đều do dân cử ra, nên: “Làm việc ngày nay không phải là để thăng quan, phát tài. Nếu Chính phủ làm hại dân thì dân có quyền đuổi Chính phủ”⁴. Đây là tư tưởng cách mạng sâu sắc về kiểm soát quyền lực, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân thực sự được phát huy, không bị xâm phạm.

Thứ tư, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng chất lượng, đạo đức, trình độ của người đại biểu Nhân dân. Người đòi hỏi mỗi đại biểu phải “vừa có đức, vừa có tài”, “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”. Người phê phán gay gắt thói xa dân, quan liêu, hách dịch, coi đó là căn bệnh làm suy yếu bộ máy của dân.

Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh đã đặt nền móng vững chắc cho việc tổ chức, hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp ở nước ta - bộ máy đại diện quyền lực của Nhân dân, do Nhân dân lựa chọn và chịu trách nhiệm trước Nhân dân.

Trong tiến trình đổi mới toàn diện đất nước, đặc biệt từ sau Hiến pháp năm 2013, quan điểm Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của Nhân dân và vai trò của các cơ quan đại biểu của Nhân dân tiếp tục được thể chế hóa, trở thành nền tảng cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, tư tưởng Hồ Chí Minh được quán triệt, thể hiện rõ trong đường lối của Đảng. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng đã khẳng định nhiệm vụ trọng tâm là: tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Đồng thời, xác định rõ: “Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội, bảo đảm Quốc hội thực sự là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất”⁵. Điều này thể hiện rõ sự kế thừa, vận dụng và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước dân chủ.

Trên thực tế, những năm qua, hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp đã có nhiều đổi mới theo hướng dân chủ, thực chất, gần dân hơn. Chất lượng lập pháp được nâng lên; việc giám sát tối cao, chất vấn, phản biện được tăng cường. Các kỳ họp Quốc hội được các cơ quan báo chí truyền hình, phát thanh trực tiếp, giúp Nhân dân giám sát hoạt động của các đại biểu. Hội đồng nhân dân các cấp đẩy mạnh tiếp xúc cử tri, kịp thời lắng nghe, tiếp nhận và xử lý kiến nghị của Nhân dân, thể hiện tính đại diện, tính công khai, minh bạch ngày càng cao.

Đoàn giám sát của Hội đồng nhân dân Thành phố Hà Nội khảo sát mô hình trường chất lượng cao. Nguồn: nhandan.vn

Cùng với đó, vai trò của đại biểu dân cử ngày càng được phát huy và đề cao. Đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân không chỉ biểu quyết, thông qua chính sách mà còn trực tiếp tham gia xây dựng pháp luật, giám sát việc thực thi, phản ánh ý kiến, nguyện vọng của cử tri. Nhiều đại biểu thể hiện rõ bản lĩnh, trí tuệ, tinh thần trách nhiệm, dám nói, dám làm vì lợi ích quốc gia, dân tộc và lợi ích của Nhân dân.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp vẫn còn có mặt hạn chế, như: một số đại biểu chưa phát huy hết vai trò, trách nhiệm, năng lực chuyên môn chưa đồng đều; tính chuyên nghiệp của cơ quan dân cử chưa cao; cơ chế kiểm soát quyền lực có mặt còn chưa thật đồng bộ; một số đại biểu chưa thực sự gần gũi, gắn bó với Nhân dân, thiếu bản lĩnh trong giám sát, phản biện. Những hạn chế nêu trên, đòi hỏi phải tiếp tục vận dụng sáng tạo và kiên định quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vừa bảo đảm bản chất dân chủ, vừa nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan đại biểu của Nhân dân.

Định hướng, giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng bộ máy các cơ quan đại biểu của Nhân dân vững mạnh

Trong bối cảnh hiện nay, sự nghiệp đổi mới và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng đang đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống chính trị nói chung và các cơ quan đại biểu của Nhân dân nói riêng. Các thế lực thù địch đẩy mạnh chiến lược “diễn biến hòa bình”, xuyên tạc bản chất Nhà nước ta, hạ thấp vai trò của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan đại diện của Nhân dân. Quá trình chuyển đổi số, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đặt ra nhiệm vụ phải tiếp tục nâng cao hiệu lực, hiệu năng, hiệu quả hoạt động của các cơ quan quyền lực Nhà nước. Trước tình hình đó, việc vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng bộ máy các cơ quan đại biểu của Nhân dân tinh gọn, hoạt động chuyên nghiệp, minh bạch, hiệu quả là yêu cầu cấp thiết. Trong đó, cần tập trung thực hiện tốt một số nội dung giải pháp chủ yếu sau.

Một là, kiên định và quán triệt sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối. quan điểm của Đảng về Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Theo đó, cần đẩy mạnh việc đưa nội dung học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh về dân chủ, trách nhiệm công bộc của đại biểu vào sinh hoạt thường xuyên của các cơ quan dân cử. Xây dựng đội ngũ đại biểu thật sự “trung thành, tận tụy, liêm khiết, công tâm”, có bản lĩnh chính trị vững vàng, luôn đặt lợi ích của quốc gia - dân tộc, của Nhân dân lên trên hết, trước hết. Đồng thời, quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về xây dựng bộ máy cơ quan đại biểu của Nhân dân; xác định rõ việc phát huy quyền làm chủ của Nhân dân vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng. Đảng thống nhất lãnh đạo toàn diện Nhà nước, song phải tôn trọng nguyên tắc “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ”. Mọi chính sách, pháp luật phải xuất phát từ yêu cầu, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân, vì Nhân dân.

Hai là, tiếp tục đổi mới tổ chức, phương thức hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Đây là nội dung quan trọng, xuyên suốt trong các nghị quyết của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; trong đó, chú trọng tăng cường tính chuyên nghiệp trong hoạt động lập pháp, giám sát, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, địa phương. Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp cần tập trung giám sát những vấn đề lớn, phức tạp, nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến đời sống nhân dân, đến nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại và phát triển kinh tế - xã hội. Tăng cường giám sát chuyên đề, tập trung vào các vấn đề bức thiết đang đặt ra, gắn giám sát với trách nhiệm giải trình của các bộ, ngành, chính quyền địa phương. Nâng cao chất lượng các kỳ họp, chất vấn, trả lời chất vấn, bảo đảm tiếng nói của Nhân dân được phản ánh đầy đủ, kịp thời. Bên cạnh đó, đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ trong quản lý văn bản, điều hành, tiếp xúc cử tri, chất vấn trực tuyến; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ công tác lập pháp và giám sát.

Ba là, xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực đồng bộ, hiệu quả. Kiểm soát quyền lực là yêu cầu có tính nguyên tắc trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam nhằm phòng ngừa sự tha hóa quyền lực, đấu tranh hiệu quả với tham nhũng, tiêu cực, lãng phí. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế, pháp luật theo hướng rõ thẩm quyền, trách nhiệm, bảo đảm quyền hạn đến đâu gắn với trách nhiệm đến đó. Đồng thời, phát huy đồng bộ vai trò các chủ thể trong kiểm soát quyền lực, kết hợp chặt chẽ giữa kiểm soát bên trong với giám sát từ bên ngoài, nâng cao vai trò của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, các cơ quan kiểm tra, thanh tra, tư pháp, v.v. Thực hiện nghiêm các quy định về minh bạch, trách nhiệm giải trình; phát huy vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc, báo chí, cử tri và Nhân dân đối với hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp và đại biểu. Tăng tính công khai, minh bạch trong mọi quyết định, tạo điều kiện thuận lợi để “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”.

Bốn là, coi trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ đại biểu dân cử. Để đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đặt ra ngày càng cao thì công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, đại biểu các cơ quan dân cử cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng thiết thực, hiệu quả. Theo đó, nội dung đào tạo, bồi dưỡng phải toàn diện về lý luận chính trị, kỹ năng lập pháp, giám sát, tiếp xúc cử tri; trang bị kiến thức về quốc phòng, an ninh, đối ngoại, v.v. Đặc biệt, chú trọng bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ, trách nhiệm nêu gương, kỹ năng phản biện, tranh luận,... để mỗi cán bộ, đại biểu có năng lực tư duy, tầm nhìn chiến lược, kỹ năng phản biện, giao tiếp, truyền thông và khả năng ứng phó với các vấn đề xã hội mới nảy sinh. Đi liền với đó, phải tăng cường kỷ luật, kỷ cương, chống đặc quyền, đặc lợi, kiên quyết sàng lọc những người thiếu uy tín, thiếu trách nhiệm trong thực thi công vụ.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, về Nhà nước của dân, do dân, vì dân mãi là kim chỉ nam cho sự nghiệp xây dựng, hoàn thiện bộ máy nhà nước Việt Nam. Vận dụng tư tưởng đó trong xây dựng bộ máy các cơ quan đại biểu của Nhân dân vững mạnh không chỉ là yêu cầu lý luận mà còn là đòi hỏi thực tiễn khách quan trong giai đoạn hiện nay để mọi hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, mỗi đại biểu đều là công bộc của Nhân dân, xuất phát từ lợi ích của Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân, góp phần xây dựng đất nước giàu mạnh, văn minh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới./.

Đại tá, TS. BÙI THANH CAO, Phó Viện trưởng, Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự
______________________

1 - Hồ Chí Minh – Toàn tập, Tập 6, Nxb CTQG, H. 2011, tr. 232.

2 - Sđd, Tập 9, tr. 258.

3 - Sđd, Tập 14, tr. 297.

4 - Sđd, Tập 5, tr. 74 - 75.

5 - ĐCSVN - Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, Nxb CTQGST, H. 2021, tr. 175.