Trong phương pháp Hồ Chí Minh, tư duy chiến lược và hành động thực tiễn luôn thống nhất chặt chẽ, tác động và bổ sung cho nhau. Tư duy chiến lược đúng đắn phải bắt nguồn từ thực tiễn, được cụ thể hóa bằng phương pháp, bước đi phù hợp và kiểm nghiệm qua hành động. Đồng thời, thực tiễn là cơ sở để bổ sung, phát triển tư duy chiến lược. Nắm vững và vận dụng sáng tạo phương pháp đó có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên phát triển mới.

Tầm quan trọng của tư duy chiến lược và hành động thực tiễn trong phương pháp Hồ Chí Minh

Phương pháp Hồ Chí Minh là do Người xây dựng nên nhưng không phải là duy ý chí. Người nhận thức rõ phương pháp là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tính chủ quan và tính khách quan, giữa nhận thức và thực tiễn, giữa mục tiêu chiến lược với phương pháp, bước đi và cách thức hành động. Đó không phải là phương pháp của ý chí chủ quan, mà là phương pháp được hình thành từ nhận thức đúng hiện thực khách quan, nắm vững quy luật vận động của đối tượng, trên cơ sở đó chủ động xác định mục tiêu, lựa chọn phương pháp và tổ chức hoạt động thực tiễn phù hợp với những quy luật đó.

Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc tại căn cứ Việt Bắc. Ảnh tư liệu TTXVN

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn xuất phát từ thực tiễn để xác định đường lối, mục tiêu chiến lược, đồng thời bảo đảm sự thống nhất giữa đường lối chiến lược với hành động thực tiễn. Theo Người, mọi đường lối, chủ trương phải xuất phát từ điều kiện thực tế, từ yêu cầu của cách mạng, tương quan lực lượng, đặc điểm của đối tượng và những biến đổi của tình hình. Người phê phán cách làm “đóng cửa lại mà đặt kế hoạch, viết chương trình”¹; đồng thời khẳng định: “Sự lãnh đạo trong mọi công tác thiết thực của Đảng, ắt phải từ trong quần chúng ra, trở lại nơi quần chúng”². Như vậy, tư duy không dừng lại ở nhận thức và xác định phương hướng, mà phải được chuyển hóa thành chủ trương, quyết định và hành động cụ thể; ở chiều ngược lại, hành động thực tiễn nhằm hiện thực hóa tư duy chiến lược và là cơ sở để kiểm nghiệm, bổ sung và phát triển tư duy chiến lược.

Tư duy chiến lược giữ vai trò định hướng cho toàn bộ tiến trình cách mạng. Đó là tầm nhìn về phương hướng và mục tiêu chiến lược chung của cách mạng do đội tiên phong của giai cấp công nhân xác định dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin. Ngay khi vừa ra đời, Đảng ta và lãnh tụ Hồ Chí Minh đã xác định đường lối chiến lược của cách mạng Việt Nam là “chủ trương làm tư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tới xã hội cộng sản”³. Xác định đúng đường lối chiến lược là nhân tố hàng đầu quyết định thắng lợi của cách mạng. Không có đường lối, tư duy chiến lược đúng đắn, cách mạng không thể đi đến thắng lợi. Tư duy, đường lối chiến lược chi phối phương pháp cách mạng; tư duy chiến lược nào thì phương pháp cách mạng tương ứng. Tuy nhiên, tư duy chiến lược đúng đắn mới là điều kiện cần, chưa đủ để bảo đảm cách mạng thành công. Thắng lợi của cách mạng còn phụ thuộc vào phương thức tiến hành, những bước đi phù hợp và hành động thực tiễn đúng đắn. Hành động thực tiễn là quá trình hiện thực hóa tư duy và đường lối chiến lược. Đồng thời, thông qua thực tiễn, tính đúng đắn, khả năng phù hợp và hiệu quả của tư duy chiến lược được kiểm nghiệm. Điều đó đúng cả ở cấp độ toàn bộ tiến trình cách mạng, từng giai đoạn, thời kỳ cách mạng và từng mặt, từng lĩnh vực cụ thể.

Thống nhất giữa tư duy chiến lược và hành động thực tiễn - phương pháp cách mạng khoa học của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Từ khi tiếp nhận chủ nghĩa Mác - Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng thế giới quan, phương pháp luận duy vật biện chứng vào nhận thức và giải quyết những vấn đề về cách mạng Việt Nam. Đối với Người, lý luận không chỉ để nhận thức thế giới, mà phải hướng đến cải tạo thế giới thông qua hoạt động thực tiễn. Vì vậy, đường lối, tư duy chiến lược và phương pháp hành động phải được đặt trong một chỉnh thể thống nhất; trong đó, tư duy chiến lược định hướng cho hành động, còn hành động thực tiễn là quá trình hiện thực hóa và kiểm nghiệm tư duy chiến lược.

Xét đến cùng, hoạt động cách mạng đặt ra hai vấn đề có quan hệ chặt chẽ với nhau cần phải giải quyết. Thứ nhất, đường lối, tư duy chiến lược, phương hướng, mục tiêu cách mạng cho toàn bộ tiến trình cách mạng, cũng như cho từng giai đoạn, thời kỳ. Thứ hai, phương pháp cách mạng, cách thức tiến hành và hành động trong thực tiễn. Nếu chỉ có mục tiêu mà không xác định được cách thức thực hiện, thì mục tiêu vẫn nằm trên phương diện ý tưởng; nếu chỉ chú trọng hành động trước mắt mà không có định hướng chiến lược thì dễ rơi vào tình trạng bị động, manh mún, thậm chí chệch hướng. Bởi vậy, sự thống nhất giữa tư duy chiến lược và hành động thực tiễn trước hết là sự thống nhất giữa mục tiêu và phương thức thực hiện mục tiêu. Theo đó, mục tiêu chiến lược phải được cụ thể hóa thành những nhiệm vụ, bước đi và hành động phù hợp. Đồng thời, kết quả của hành động thực tiễn phải được tổng kết để nhận thức đầy đủ hơn tình hình, từ đó bổ sung, điều chỉnh cách thức thực hiện và khi cần thiết phát triển tư duy chiến lược.

Thực tiễn cách mạng Việt Nam là minh chứng sinh động cho tính đúng đắn, khoa học của phương pháp Hồ Chí Minh về sự thống nhất giữa tư duy chiến lược và hành động thực tiễn. Điển hình là việc xác lập đường lối chiến lược cơ bản, xuyên suốt toàn bộ tiến trình cách mạng Việt Nam: độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đây là một đột phá lý luận đặc sắc, sáng tạo của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong suốt tiến trình cách mạng, đường lối độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội lại được cụ thể hóa theo từng giai đoạn, thời kỳ bằng những chiến lược, sách lược như: đấu tranh giành độc lập dân tộc; giữ vững chính quyền, kháng chiến - kiến quốc; đồng thời thực hiện hai chiến lược cách mạng,... với những phương thức tiến hành và hành động thực tế cụ thể khác nhau. Trong đó, mục tiêu chiến lược xuyên suốt được giữ vững, nhưng phương pháp, sách lược và hình thức tổ chức đấu tranh luôn được điều chỉnh phù hợp với tình hình cụ thể. Đây chính là sự vận dụng quan điểm lịch sử, cụ thể và tinh thần cách mạng là sáng tạo của V.I. Lênin.

Cách mạng là một quá trình lâu dài, trải qua nhiều giai đoạn, thời kỳ với những điều kiện, nhiệm vụ và tương quan lực lượng khác nhau. Vì vậy, mỗi giai đoạn phải xác định đúng nhiệm vụ trọng tâm và lựa chọn phương thức hành động phù hợp. Kiên định về mục tiêu nhưng linh hoạt về phương pháp; nhất quán về đường lối nhưng sáng tạo về cách thức tổ chức thực hiện là biểu hiện nổi bật của sự thống nhất giữa tư duy chiến lược và hành động thực tiễn. Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định, trong các giai đoạn cách mạng đều có mối quan hệ biện chứng với nhau. Đồng thời, tuỳ tình hình thực tế, chỉ đạo chiến lược, sách lược cũng thay đổi, theo đó là sự thay đổi phương pháp, biện pháp tiến hành cùng những hoạt động thực tiễn cụ thể thống nhất với chỉ đạo chiến lược. Chẳng hạn, thời kỳ 1930 - 1931, trọng tâm đấu tranh chống chế độ đàn áp, khủng bố của đế quốc và phong kiến; thời kỳ 1936 - 1939, căn cứ vào tình hình mới, trọng tâm được chuyển sang đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít, đòi dân chủ, tự do, hòa bình; thời kỳ 1939 - 1945, khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, phải cương quyết hành động, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang, giành chính quyền về tay Nhân dân.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với học sinh Trường Nghệ thuật Sân khấu Trung ương ở khu văn công Mai Dịch, Hà Nội, năm 1961. Ảnh tư liệu

Tháng 5 năm 1941, dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Hội nghị Trung ương Tám quyết định thay đổi chiến lược cách mạng, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên trước hết, theo đó hoạt động thực tiễn cũng phải thay đổi cho phù hợp. Đó là quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh; tạm gác khẩu hiệu đánh đổ địa chủ, thay bằng khẩu hiệu tịch thu ruộng đất của đế quốc và việt gian chia cho dân cày nghèo, thực hiện giảm tô, giảm tức; xúc tiến công tác khởi nghĩa vũ trang, nắm bắt thời cơ và khi thời cơ đến thì khởi nghĩa từng phần mở đường cho tổng khởi nghĩa. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, phương pháp này tiếp tục được thể hiện trong việc bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ, xây dựng chế độ mới; tập trung diệt giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm; tiến hành kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ, dựa vào sức mình là chính. Mỗi nhiệm vụ đều đòi hỏi những phương thức tổ chức và hành động cụ thể, nhưng tất cả đều hướng vào mục tiêu chiến lược chung là giữ vững độc lập dân tộc và từng bước thực hiện mục tiêu xã hội chủ nghĩa.

Sự vận dụng của Đảng ta trong kỷ nguyên phát triển mới

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, giá trị phương pháp thống nhất giữa tư duy chiến lược và hành động thực tiễn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đang được Đảng ta vận dụng sáng tạo trong xác lập đường lối, chủ trương và tổ chức thực hiện các mục tiêu phát triển đất nước. Trước hết, được biểu hiện ở sự thống nhất giữa tầm nhìn chiến lược với những mục tiêu, nhiệm vụ và bước đi cụ thể. Đại hội XIV của Đảng xác định rõ: “… thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030, trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045, trở thành nước phát triển, thu nhập cao …”⁴. Đây chính là sự kết hợp giữa tầm nhìn dài hạn với lộ trình hành động cụ thể, giữa yêu cầu mang tính chiến lược với những nhiệm vụ có thể tổ chức thực hiện trong từng giai đoạn. Mặt khác, sự thống nhất đó còn thể hiện ở việc chuyển hóa tư duy chiến lược thành những quyết sách đột phá, tập trung giải quyết những khâu then chốt, điểm nghẽn của thực tiễn phát triển. Trong đó, Đại hội XIV của Đảng xác định đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển; đồng thời, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Qua đó, chuyển tầm nhìn chiến lược thành những ưu tiên hành động cụ thể, nhằm khơi thông nguồn lực, tạo động lực mới và nâng cao năng lực phát triển của đất nước.

Đặc biệt, tư duy chiến lược ngày càng được gắn chặt với năng lực tổ chức thực hiện và cơ chế kiểm nghiệm bằng thực tiễn. Ban Chấp hành Trung ương Đảng xây dựng Chương trình hành động “nhằm cụ thể hóa và tổ chức thực hiện hiệu quả Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, bám sát mục tiêu, quan điểm chỉ đạo, định hướng phát triển, nhiệm vụ trọng tâm và các đột phá chiến lược, đồng thời bảo đảm phù hợp với tình hình trong nước, quốc tế và đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước,…”⁵. Đó là sự đánh dấu bước chuyển quan trọng từ có chủ trương đúng sang tổ chức thực hiện có hiệu quả, lấy kết quả thực tiễn làm căn cứ đánh giá, điều chỉnh và hoàn thiện chính sách.

Sự thống nhất giữa tư duy chiến lược và hành động thực tiễn là nét đặc sắc trong phương pháp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, kết hợp nhuần nhuyễn tầm nhìn, bản lĩnh, trí tuệ với năng lực tổ chức thực tiễn, được kiểm chứng qua những bước ngoặt của cách mạng Việt Nam. Phương pháp đó tiếp tục được Đảng ta quán triệt sâu sắc, vận dụng sáng tạo trong hoạch định đường lối, xác lập mục tiêu chiến lược và tổ chức lãnh đạo công cuộc xây dựng nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

PGS, TS. BÙI ĐÌNH PHONG, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
_______________________        

1 - Hồ Chí Minh – Toàn tập, Tập 5, Nxb CTQG, H. 2011, tr. 333.

2 - Sđd, tr. 330.

3 - ĐCSVN – Văn kiện Đảng Toàn tập, Tập 2, Nxb CTQG, H. 2002, tr. 02.

4 - ĐCSVN – Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II, Nxb CTQGST, tr. 375.

5 - Sđd, Tập I, tr. 150.