Trước bối cảnh tình hình thế giới, khu vực biến động nhanh chóng, phức tạp và những tác động sâu sắc của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định “tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là trọng yếu, thường xuyên”¹. Đây là bước phát triển mới trong tư duy chiến lược của Đảng về xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên phát triển mới.

Ngày nay, nhân loại đang chứng kiến những bước phát triển mang tính đột phá của khoa học - công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, công nghệ trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật và sự bùng nổ của mạng xã hội, làm biến đổi sâu sắc phương thức sản xuất, đời sống xã hội và môi trường an ninh toàn cầu.

Cùng với đó, tình hình thế giới, khu vực tiếp tục vận động nhanh chóng, phức tạp; các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống không ngừng xuất hiện, tác động đa chiều đến sự ổn định, phát triển của mỗi quốc gia. Những điều kiện lịch sử mới và đầy thách thức đã tác động trực tiếp, sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội và sự phát triển của đất nước. Trong bối cảnh đó, quốc phòng, an ninh và đối ngoại ngày càng thể hiện mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại và bổ trợ lẫn nhau; gắn kết chặt chẽ trong tổng thể sức mạnh bảo vệ Tổ quốc, lợi ích quốc gia - dân tộc và tạo dựng môi trường hòa bình, ổn định cho phát triển. Tại Đại hội XIV, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định quốc phòng, an ninh và đối ngoại là những lĩnh vực trọng yếu, thường xuyên. Đây là sự khẳng định rõ nét bước phát triển mới trong nhận thức và tư duy chiến lược của Đảng về vị trí, vai trò của quốc phòng, an ninh và đối ngoại đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Các đại biểu dự Phiên họp Bộ Quốc phòng - Bộ Công an - Bộ Ngoại giao tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33. Nguồn: qdnd.vn

1. Định vị tầm vóc chiến lược của quốc phòng, an ninh và đối ngoại trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng, bảo vệ Tổ quốc

Sự phát triển tư duy của Đảng được thể hiện rõ nét qua việc xác định ngày càng đầy đủ, mạch lạc, khoa học hơn về vị trí của nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và đối ngoại trong tổng thể các nhiệm vụ trọng tâm của đất nước. Đại hội XIV tiếp tục khẳng định mối quan hệ hữu cơ, thống nhất giữa hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đòi hỏi phải được nhận thức và giải quyết một cách chủ động, linh hoạt, đồng bộ. Theo đó, phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm; xây dựng Đảng là then chốt; phát triển văn hóa, con người là nền tảng tinh thần; tăng cường quốc phòng, an ninh, đẩy mạnh đối ngoại và hội nhập quốc tế là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên. Việc Đại hội XIV định vị rõ quốc phòng, an ninh và đối ngoại là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên thể hiện bước phát triển mới trong nhận thức lý luận của Đảng, khi đặt ba lĩnh vực này trong mối quan hệ hữu cơ, gắn bó chặt chẽ với các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Đảng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam.

Nội dung cốt lõi, đồng thời là yêu cầu cơ bản của việc gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc được Đại hội XIV nhấn mạnh và đặt các nhiệm vụ trung tâm, then chốt, nền tảng và trọng yếu, thường xuyên trong một chỉnh thể thống nhất, hữu cơ và tác động qua lại. Theo đó, xây dựng, củng cố quốc phòng, an ninh không chỉ nhằm trực tiếp bảo vệ Tổ quốc, mà còn phải góp phần tạo dựng môi trường hòa bình, ổn định, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường đối ngoại, xây dựng Đảng và phát triển văn hóa, con người. Ở chiều ngược lại, thành tựu trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, đối ngoại và xây dựng Đảng phải được chuyển hóa thành nguồn lực, tiềm lực và sức mạnh phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc. Như vậy, mỗi nhiệm vụ có vị trí, chức năng riêng nhưng không tồn tại biệt lập, mà quan hệ biện chứng, có sự tác động qua lại mật thiết với nhau, đòi hỏi toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta phải nhận thức một cách thấu đáo và xử lý đúng đắn trong hoạt động thực tiễn trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Một đất nước muốn đạt được sự phát triển kinh tế phồn vinh, chính trị ổn định vững chắc, văn hóa và xã hội hưng thịnh thì tất yếu phải tựa trên nền tảng vững chãi của một nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân vững mạnh, hiện đại và một thế đối ngoại chủ động, rộng mở, hiệu quả để tạo dựng môi trường hòa bình, ổn định không ngừng nâng cao vị thế, uy tín quốc gia trên trường quốc tế.

2. Bước phát triển mới trong nhận thức về tính “trọng yếu, thường xuyên” và sự nâng tầm chiến lược của đối ngoại, hội nhập quốc tế

Sự phát triển tư duy của Đảng tiếp tục được thể hiện rõ nét qua việc Đại hội XIV xác định quốc phòng, an ninh và đối ngoại đều là những nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên. Đây là điểm nhấn quan trọng trong nhận thức lý luận về vị trí, vai trò của ba lĩnh vực chiến lược trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trước những biến động nhanh chóng, phức tạp của tình hình thế giới và khu vực. Theo đó, quốc phòng, an ninh và đối ngoại không tồn tại tách biệt, khép kín mà hòa quyện, gắn kết chặt chẽ với nhau, cùng đảm nhiệm vai trò là những trụ cột quan trọng của sức mạnh quốc gia, góp phần xây dựng và bảo vệ  vững chắc Tổ quốc trong điều kiện mới.

Đặc biệt, bước phát triển quan trọng trong nhận thức của Đảng thể hiện ở việc nâng cao vị trí, vai trò của đối ngoại và hội nhập quốc tế trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đặt ngang hàng với nhiệm vụ quốc phòng và an ninh. Điều đó phản ánh một triết lý vô cùng sâu sắc và cơ bản: công cuộc bảo vệ Tổ quốc phải được thực hiện bằng sức mạnh tổng hợp quốc gia, kết hợp chặt chẽ giữa nội lực và ngoại lực. Trong đó, nội lực giữ vai trò quyết định, ngoại lực là nguồn lực quan trọng. Chìa khóa để bảo vệ và phát triển đất nước chính là việc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc. Sự gắn kết và phối hợp giữa ba lĩnh vực này phải đạt được tiêu chuẩn kép: vừa đáp ứng trọn vẹn yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng, phát triển kinh tế đất nước, vừa thỏa mãn những đòi hỏi khắt khe của nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Cao hơn là phải bảo đảm góp phần ngăn ngừa các nguy cơ chiến tranh, xung đột từ sớm, từ xa; chủ động nhận diện, phòng ngừa, phát hiện sớm và triệt tiêu tận gốc các nhân tố bất lợi tác động đến ổn định chính trị, an ninh quốc gia và lợi ích quốc gia - dân tộc. Tư duy mới còn là yêu cầu sự gắn kết giữa ba lĩnh vực phải được triển khai chủ động, toàn diện, thực chất; trọng tâm là tạo ra một thế trận liên hoàn, đan cài chặt chẽ giữa sức mạnh quốc phòng, an ninh và đối ngoại để phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Hội nghị lần thứ nhất Cơ chế đối thoại chiến lược “3+3” cấp Bộ trưởng Ngoại giao, Quốc phòng, Công an Việt Nam - Trung Quốc. Nguồn: qdnd.vn

3. Sự hội tụ về mục tiêu của quốc phòng, an ninh và đối ngoại: bảo vệ vững chắc Tổ quốc, bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc và mở rộng nội hàm an ninh quốc gia

Sự phát triển tư duy của Đảng được khẳng định ở tầm nhìn hệ thống khi xác định: nhiệm vụ quốc phòng, nhiệm vụ an ninh và nhiệm vụ đối ngoại, hội nhập quốc tế đều phải hướng trực tiếp vào việc thực thi có hiệu quả mục tiêu, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Mục tiêu tối thượng này được cụ thể hóa thành những yêu cầu vô cùng hệ trọng: bảo đảm và bảo vệ ở mức độ cao nhất mọi lợi ích quốc gia - dân tộc; kiên quyết, kiên trì trong việc bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc. Cùng với đó là trọng trách bảo vệ Đảng, Nhà nước, Nhân dân và chế độ xã hội chủ nghĩa; bảo vệ thành quả của cách mạng, của sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa; nỗ lực giữ gìn, phát huy những giá trị truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc và không ngừng nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế.

Đáng chú ý, tư duy mới đã mở rộng biên độ nhận thức về an ninh, đặt ra yêu cầu phải bảo vệ vững chắc không chỉ an ninh quốc gia truyền thống mà còn bao trùm cả an ninh con người, an ninh chế độ, an ninh văn hóa tư tưởng, an ninh kinh tế - tài chính, an ninh mạng - dữ liệu, cho đến an ninh lương thực, năng lượng và an ninh nguồn nước, v.v. Để hiện thực hóa điều này, đòi hỏi phải tăng cường nền an ninh nhân dân, quốc phòng toàn dân, thiết lập thế trận phòng thủ chủ động nhằm ngăn ngừa, đẩy lùi từ sớm mọi nhân tố có nguy cơ gây mất ổn định từ bên trong; qua đó giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, đồng thời củng cố vững chắc môi trường hòa bình để phát triển đất nước.

Có thể thấy, nội dung rộng lớn và mang tính toàn diện của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới đã bao hàm trọn vẹn cả chức năng, nhiệm vụ của quốc phòng, an ninh và đối ngoại trong một mối quan hệ thống nhất. Mặc dù sở hữu tính độc lập tương đối cùng những chức năng, nhiệm vụ cụ thể riêng biệt, song cả ba lĩnh vực này đều đồng quy tại một điểm: bảo vệ Tổ quốc trên cả hai phương diện là tự nhiên - lịch sử và chính trị - xã hội.

Dưới ánh sáng tư duy mới của Đảng, cả quốc phòng, an ninh và đối ngoại đều mang sứ mệnh phải xử lý hài hòa các mối quan hệ đan xen, giữ vững thế tự chủ quốc gia, duy trì sự cân bằng chiến lược, khéo léo tạo ra sự đan xen lợi ích nhằm góp phần củng cố một môi trường quốc tế thực sự thuận lợi cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Quá trình này đòi hỏi phải quán triệt sâu sắc quan điểm: phát huy tối đa sức mạnh, bản lĩnh, trí tuệ của con người Việt Nam, sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và thế trận lòng dân; kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh của thời đại; luôn kiên quyết, kiên trì trong công cuộc đấu tranh bảo vệ vững chắc nền độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ; mang tư duy bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa; và gắn kết một cách hài hòa, chặt chẽ giữa phát triển đa lĩnh vực với củng cố quốc phòng, an ninh, nâng cao hiệu quả đối ngoại. Sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong tư duy mới này chính là triết lý: lấy phát triển để tạo ra sự ổn định và sử dụng sự ổn định đó làm nền tảng để phát triển nhanh, bền vững.

4. Sự thống nhất biện chứng về lực lượng và thế trận giữa ba lĩnh vực trọng yếu

Sự phát triển tư duy lý luận của Đảng tiếp tục được khẳng định qua việc nhận thức sâu sắc mối quan hệ chặt chẽ giữa quốc phòng, an ninh và đối ngoại không chỉ về mặt đường lối mà còn ở quy mô kiến tạo lực lượng và thế trận. Theo đó, lực lượng và thế trận của nền quốc phòng toàn dân có mối quan hệ chặt chẽ với lực lượng và thế trận của nền an ninh nhân dân, cũng như với lực lượng và thế trận đối ngoại trong tổng thể lực lượng và thế trận bảo vệ Tổ quốc. Việc kiến tạo lực lượng, thế trận quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân và đối ngoại phải bảo đảm khả năng huy động, sử dụng thực sự hiệu quả mọi nguồn lực, cả về phương diện vật chất lẫn sức mạnh tinh thần để hoàn thành xuất sắc những yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; đồng thời, phải phù hợp với tính chất, đặc thù riêng biệt của từng lĩnh vực.

Đại hội XIV của Đảng định hướng rõ việc phải tăng cường tiềm lực, sức mạnh tổng hợp của quốc gia; không ngừng xây dựng, củng cố nền quốc phòng toàn dân, nền an ninh nhân dân gắn liền với thế trận lòng dân, hướng tới việc xây dựng các khu vực phòng thủ chủ động, vững chắc. Đồng thời, yêu cầu sự chủ động trong công tác nghiên cứu, đánh giá, dự báo chính xác tình hình; xử lý nhanh nhạy, kịp thời các tình huống phát sinh về quốc phòng, an ninh hay trật tự xã hội, tuyệt đối không để rơi vào thế bị động, bất ngờ. Mục tiêu là ngăn ngừa mọi nguy cơ chiến tranh, xung đột hay mất an ninh từ sớm, từ xa; bảo đảm vững chắc mọi mặt để duy trì sự ổn định chính trị, xã hội, chặn đứng bạo loạn, khủng bố và ứng phó kịp thời với các thách thức an ninh dù là truyền thống hay phi truyền thống.

Để thích ứng với tình hình mới, Đảng ta đã đề ra phải xây dựng một nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân vững mạnh, hiện đại, đủ sức thực hiện đồng thời hai sứ mệnh: vừa ngăn chặn, đập tan mọi âm mưu, hoạt động phá hoại của các thế lực thù địch; vừa đóng vai trò tạo dựng môi trường thuận lợi, an toàn để bạn bè quốc tế an tâm hợp tác với Việt Nam. Hệ thống này phải sở hữu sức mạnh cần thiết nhằm răn đe, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc bằng cả phương thức vũ trang và phi vũ trang. Hơn nữa, sức mạnh này còn là bệ đỡ không thể thiếu để giải quyết thành công bài toán về mối quan hệ giữa “đối tác” và “đối tượng”, giữa yêu cầu hợp tác và đấu tranh trong các quan hệ kinh tế quốc tế, phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại - đây cũng là đòi hỏi tất yếu của tiến trình tăng cường hợp tác quốc tế về quốc phòng, an ninh trong thời đại mới.

5. Khẳng định nguyên tắc Đảng lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt và phát huy sức mạnh toàn dân trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc

Tại Đại hội XIV, sự phát triển tư duy, nhận thức về sự nghiệp củng cố, tăng cường quốc phòng, an ninh, đẩy mạnh đối ngoại và nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế tiếp tục được Đảng ta khẳng định là sự nghiệp chung của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân và cả hệ thống chính trị, đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng. Sức mạnh quốc phòng, an ninh và đối ngoại không phải là những mảnh ghép rời rạc, mà là sức mạnh tổng hợp được phát huy từ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, từ cả hệ thống chính trị. Đó là kết tinh của sự giao thoa giữa sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; là sự hòa quyện giữa lực lượng, thế trận quốc phòng toàn dân với lực lượng, thế trận an ninh nhân dân, cùng với sức mạnh mềm của lực lượng và thế trận đối ngoại. Và để hợp lực, kiến tạo sức mạnh tổng hợp bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong mọi tình huống, Đảng ta đã nhấn mạnh một nguyên tắc mang tính bất di bất dịch: mọi hoạt động quốc phòng, an ninh và đối ngoại đều phải được đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng và sự quản lý tập trung, thống nhất của Nhà nước.

Đứng trước những diễn biến phức tạp của tình hình thế giới, khu vực, cùng sự chống phá quyết liệt, tinh vi của các thế lực thù địch, Đảng ta chỉ rõ: vấn đề tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và công tác quản lý của Nhà nước đối với ba nhiệm vụ mũi nhọn này càng trở nên quan trọng, bức thiết hơn bao giờ hết. Đó không đơn thuần là việc tuân thủ nguyên tắc căn bản, cốt lõi của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, mà hơn thế nữa, đó chính là đòi hỏi khách quan, bức thiết nảy sinh từ chính thực tiễn và nhiệm vụ của cách mạng nước ta trong tình hình mới.

Tư duy và nhận thức mới của Đảng về quốc phòng, an ninh và đối ngoại được kết tinh trong văn kiện Đại hội XIV là bước phát triển quan trọng trong tư duy của Đảng về xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới. Xét trên bình diện lý luận, đó là thành quả của quá trình kế thừa, bổ sung, phát triển và tổng kết thực tiễn qua các thời kỳ, đặc biệt là từ Cương lĩnh năm 1991 đến  các Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ tám của các khóa IX, XI, XIII về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới và Văn kiện Đại hội XIII của Đảng.

Về thực tiễn, nhận thức đó tạo cơ sở quan trọng để thống nhất tư tưởng, nâng cao trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Đồng thời, tạo nền tảng quan trọng để hoạch định những chiến lược, chương trình, kế hoạch hành động đúng đắn; từ đó, tổ chức thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chiến lược, ngăn ngừa mọi hiểm họa từ sớm, từ xa, giữ vững môi trường hòa bình để đất nước vững bước vào kỷ nguyên phát triển mới./.

TS. NGUYỄN CÔNG DŨNG, Ủy viên Hội đồng Biên tập - Xuất bản chuyên trách Nhà Xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật