Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị (khóa XIII) về phát triển văn hóa Việt Nam xác định: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Quan điểm này vừa kế thừa, phát triển những quan điểm trước đây, đồng thời thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng ta về vai trò của văn hóa trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia nói chung, Việt Nam nói riêng, văn hóa không chỉ là kết tinh của lịch sử, truyền thống và bản sắc dân tộc, mà còn có vai trò đặc biệt quan trọng trong định hướng, thúc đẩy và điều tiết sự phát triển của quốc gia - dân tộc. Vì vậy, nhận thức đầy đủ và phát huy hiệu quả vai trò của văn hóa chính là yêu cầu mang tính chiến lược, nhằm tạo nền tảng vững chắc cho đất nước phát triển nhanh và bền vững, đây là vấn đề rất có ý nghĩa hiện nay.

Đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) gặp mặt các đại biểu văn nghệ sĩ, tháng 12/2024. Nguồn: vov.vn

Văn hóa - nền tảng vững chắc

Văn hóa, xét đến cùng, là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy trong lịch sử. Những giá trị cốt lõi như: chuẩn mực con người, hệ giá trị gia đình, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia,… tạo thành nền tảng vững chắc cho sự tồn tại và phát triển của quốc gia - dân tộc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”¹. Các nghị quyết của Đảng ta qua các thời kỳ cũng khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng, có vai trò chi phối sâu sắc đời sống tinh thần và sự phát triển của xã hội. Trải qua 40 năm đổi mới, nhận thức của Đảng ta về vai trò của văn hóa cũng ngày càng toàn diện và sâu sắc hơn. Nghị quyết số 80-NQ/TW khẳng định: Phát triển văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc cho đất nước phát triển nhanh và bền vững. Quan điểm này thể hiện tầm nhìn mới của Đảng ta và nhất quán với tư tưởng Hồ Chí Minh, khi Người sớm chỉ ra năm điểm lớn xây dựng nền văn hóa dân tộc: “1- Xây dựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường. 2- Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng. 3- Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội. 4- Xây dựng chính trị: dân quyền. 5- Xây dựng kinh tế”².

Với tư cách là nền tảng, văn hóa định hướng toàn bộ hoạt động xã hội và hành vi con người, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường niềm tin xã hội và giữ vững ổn định chính trị; đồng thời, quy định cách con người tư duy, hành động và ứng xử, từ đó định hình mô hình phát triển. Một nền văn hóa lành mạnh sẽ dẫn dắt xã hội phát triển theo hướng nhân văn, tiến bộ; ngược lại, nếu bị xói mòn, xã hội dễ rơi vào khủng hoảng niềm tin, lệch chuẩn giá trị và kéo theo hệ lụy khó lường.

Văn hóa - nguồn lực nội sinh quan trọng

Khác với các nguồn lực hữu hình, như: vốn, công nghệ hay tài nguyên thiên nhiên,... có thể suy giảm, cạn kiệt, văn hóa là nguồn lực nội sinh đặc biệt, có khả năng tái tạo và phát triển nếu được nuôi dưỡng, bảo tồn và phát huy đúng hướng. Nguồn lực đó kết tinh trong hệ giá trị, niềm tin, chuẩn mực ứng xử và trí tuệ của con người - những yếu tố làm nên “sức mạnh mềm” của quốc gia. Thực tiễn cho thấy, một nền văn hóa tiến bộ sẽ hun đúc nên những con người có tri thức, nhân cách, ý chí và tinh thần trách nhiệm xã hội cao. Đây chính là “năng lượng mềm” dồi dào, chi phối chất lượng tăng trưởng, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong dài hạn.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cạnh tranh quốc gia không chỉ dựa vào tài nguyên hay vốn, văn hóa ngày càng khẳng định là nguồn lực bền vững, có khả năng tái sinh mạnh mẽ. Các ngành công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, du lịch văn hóa,… đang trở thành những trụ cột tăng trưởng mới, đóng góp trực tiếp vào GDP và nâng cao vị thế quốc gia. Theo đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định: Mục tiêu đến năm 2030: phát triển các ngành công nghiệp văn hoá đóng góp 07% GDP. Đến năm 2045, công nghiệp văn hoá, kinh tế sáng tạo thực sự trở thành trụ cột của phát triển bền vững, phấn đấu đóng góp 09% GDP; đưa nước ta nằm trong Top 3 khu vực ASEAN và Top 30 thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm của quốc gia và giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Khối văn hóa - thể thao diễu hành tại Lễ kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9. Nguồn: nhandan.vn

Văn hóa - động lực to lớn

Quan điểm này thể hiện bước chuyển sâu sắc trong tư duy phát triển của Đảng ta về vai trò của văn hóa. Cùng với nguồn lực nội sinh, văn hóa còn là động lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững đất nước. Văn hóa không chỉ “tồn tại” mà luôn “vận động”, tạo ra sức mạnh từ bên trong mỗi con người và toàn xã hội; đó là khát vọng vươn lên, tinh thần đổi mới sáng tạo, ý chí tự cường dân tộc.

Một môi trường văn hóa lành mạnh sẽ khơi dậy tinh thần cống hiến, trách nhiệm xã hội, chuyển hóa thành hành động trong lao động, sản xuất và quản lý; đồng thời định hướng chính sách phát triển theo hướng nhân văn, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội; giữa hiện đại hóa và bảo tồn bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, văn hóa trở thành lực đẩy nâng cao vị thế quốc gia, góp phần thu hút nguồn lực bên ngoài. Khi các giá trị văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, chúng sẽ tạo thành “năng lượng mềm” thúc đẩy cải cách, nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh quốc gia. Chính vì vậy, Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu văn hóa phải thấm sâu vào mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án, bảo đảm đồng bộ với các chính sách đột phá về phát triển kinh tế, giáo dục, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, v.v.

Văn hóa - trụ cột của phát triển

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa là một trong những trụ cột phát triển bền vững, bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội. Nếu coi nhẹ văn hóa, phát triển dễ mất cân đối, dẫn đến nhiều hệ lụy như gia tăng khoảng cách giàu nghèo, suy thoái đạo đức, khủng hoảng giá trị. Ngược lại, khi văn hóa được đặt đúng vị trí, nó sẽ định hướng phát triển theo hướng nhân văn, bền vững, bao trùm và bảo vệ bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập.

Quán triệt quan điểm trên, chúng ta cần kiên quyết khắc phục khuynh hướng phát triển kinh tế đơn thuần; phải đặt văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội. Đầu tư cho văn hoá là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc. Đồng thời, đề cao vai trò con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực quan trọng nhất của sự phát triển bền vững; phát huy tối đa giá trị và sức mạnh văn hóa, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Văn hóa - hệ điều tiết cho sự phát triển

Đây là điểm nhấn mang tính lý luận sâu sắc trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về văn hóa. Thực tế cho thấy, trong chỉnh thể các yếu tố cấu thành sự phát triển, văn hóa chính là hệ điều tiết bảo đảm quá trình phát triển đúng hướng, hài hòa và bền vững. Nếu thiếu sự điều tiết của văn hóa, phát triển dễ lệch chuẩn, chạy theo tăng trưởng kinh tế đơn thuần, xem nhẹ các giá trị nhân văn, kéo theo hệ lụy về xã hội, môi trường và con người.

Với tư cách là hệ giá trị, chuẩn mực và “bộ lọc”, văn hóa định hướng, kiểm soát và điều chỉnh hành vi của các chủ thể phát triển, từ hoạch định chính sách đến tổ chức thực thi. Văn hóa giúp cân bằng giữa lợi ích trước mắt và lâu dài, giữa phát triển kinh tế với bảo đảm công bằng xã hội, giữa hội nhập quốc tế với giữ gìn bản sắc dân tộc; đồng thời, xây dựng môi trường phát triển lành mạnh, kỷ cương, đề cao trách nhiệm, liêm chính và đạo đức công vụ. Trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vai trò của văn hóa càng trở nên quan trọng, góp phần hạn chế mặt trái của cơ chế thị trường, ngăn ngừa sự suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống. Có thể khẳng định, văn hóa không chỉ là “nền tảng” mà còn là “la bàn định hướng”, “bộ điều chỉnh mềm” cho toàn bộ tiến trình phát triển. Khi văn hóa thấm sâu vào đời sống, nó sẽ bảo đảm cho sự phát triển không chỉ nhanh mà còn đúng hướng, bền vững, nhân văn.

Trình diễn chiêng trong Lễ hội Khai hạ của dân tộc Mường, tỉnh Phú Thọ. Nguồn: TTXVN

Để văn hóa luôn là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước trong thời kỳ mới, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mang tính chiến lược, trong đó có một số giải pháp cơ bản sau.

Một là, hoàn thiện thể chế, nâng cao nhận thức về vai trò của văn hóa. Trước hết, cần tiếp tục thể chế hóa đầy đủ các quan điểm của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị thành hệ thống chính sách cụ thể, đồng bộ và khả thi về văn hóa. Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội trong hoạch định chính sách phát triển. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của toàn xã hội, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý về vai trò của văn hóa. Đây là điều kiện tiên quyết để văn hóa thực sự trở thành “trục xuyên suốt” trong chiến lược phát triển quốc gia.

Hai là, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu thời kỳ mới. Con người vừa là chủ thể, vừa là mục tiêu của phát triển văn hóa. Vì vậy, cần tập trung xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam trong thời kỳ mới với các phẩm chất cốt lõi như: yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Trong đó, giáo dục và đào tạo giữ vai trò then chốt trong quá trình này. Cần chú trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong gia đình, nhà trường, cơ quan và cộng đồng. Khi con người được phát triển toàn diện, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ nhất.

Ba là, đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Đây là hướng đi quan trọng để chuyển hóa tiềm năng văn hóa thành giá trị kinh tế cụ thể. Theo đó, Nhà nước cần đẩy mạnh khuyến khích đầu tư, đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thiết kế, du lịch văn hóa, v.v. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại sẽ tạo ra những sản phẩm văn hóa có giá trị cao, vừa đáp ứng nhu cầu trong nước, vừa có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Bốn là, quan tâm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tăng cường vai trò điều tiết của văn hóa. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và chuyển đổi số, cần đặc biệt chú trọng xây dựng môi trường văn hóa trên không gian mạng, bảo đảm sự lan tỏa của các giá trị tích cực. Tăng cường quản lý, định hướng các hoạt động văn hóa, truyền thông, nhằm hạn chế những tác động tiêu cực. Văn hóa phải thực sự trở thành “hệ điều tiết mềm”, giúp xã hội vận hành ổn định, cân bằng và nhân văn.

Bên cạnh đó, cần phát huy tốt vai trò của cộng đồng trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa, tạo nên sức mạnh tổng hợp của quốc gia để văn hóa luôn là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.

Đại tá, TS. NGUYỄN THỊ THANH NGA, Phó Chủ nhiệm Khoa Sân khấu, Điện ảnh và Viết văn, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội
_____________________         

1 - Hồ Chí Minh – Toàn tập, Tập 1, Nxb CTQG, H. 2011, tr. 25.

2 - Sđd, Tập 3, tr. 458.