Trong Chiến dịch phản công Bắc Bình Định, mặc dù phải đương đầu với lực lượng tinh nhuệ của quân Mỹ, nhưng bằng nghệ thuật đánh trận mở đầu xuất sắc, ta đã xoay chuyển tình thế, tạo đột biến, thúc đẩy Chiến dịch phát triển đến thắng lợi hoàn toàn, góp phần làm thất bại kế hoạch phản công chiến lược mùa khô lần thứ nhất của địch trên chiến trường miền Nam.

Đầu năm 1966, sau khi ồ ạt đưa vào chiến trường miền Nam hơn 20 vạn quân cùng một khối lượng lớn vũ khí, trang bị, phương tiện chiến tranh hiện đại, Mỹ và quân ngụy Sài Gòn đã mở Cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ nhất, hòng đánh phá căn cứ cách mạng, “tìm diệt” chủ lực của ta ở miền Đông Nam Bộ và Khu 5. Trong cuộc hành quân đánh vào Khu 5, khu vực Bắc Bình Định được xác định là một hướng trọng điểm, vì ở đây có sự hiện diện của Sư đoàn 3 - Sư đoàn chủ lực Quân giải phóng vừa đánh cho chúng thua đau ở Thuận Ninh, Hội Sơn. Thực hiện mưu đồ đó, địch huy động lực lượng lớn¹ mở 03 cuộc hành quân “Kẻ nghiền nát”, “Cánh trắng I”, “Cánh trắng II” vào địa bàn các huyện Hoài Nhơn, An Lão, Hoài Ân, Phù Mỹ, hòng “xóa sổ” Sư đoàn 3 của ta, đồng thời hỗ trợ việc “bình định” của quân ngụy ở đồng bằng Khu 5, từng bước giành lại quyền chủ động trên chiến trường.

Quân viễn chinh Mỹ vào miền Nam Việt Nam năm 1965. Ảnh tư liệu

Trước âm mưu chiến lược và thủ đoạn tác chiến mới của địch, Trung ương Đảng chủ trương động viên quân và dân ta quyết tâm đánh Mỹ, “tích cực tiến công kết hợp kiên quyết phản công”, giữ vững và đẩy mạnh thế tiến công của cách mạng miền Nam. Quán triệt chủ trương đó, Quân khu ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu 5 quyết định mở Chiến dịch phản công Bắc Bình Định nhằm tiêu diệt, tiêu hao một bộ phận quan trọng quân Mỹ và đồng minh, tiêu diệt lớn quân ngụy, góp phần làm thất bại kế hoạch phản công mùa khô lần thứ nhất của chúng. Lực lượng tham gia Chiến dịch gồm: Sư đoàn 3² và lực lượng vũ trang địa phương các huyện Hoài Nhơn, An Lão, Hoài Ân, Phù Mỹ.

Với tinh thần chiến đấu dũng cảm, kiên cường, mưu trí, sáng tạo của quân và dân Khu 5, cùng nghệ thuật quân sự độc đáo, Chiến dịch đã giành thắng lợi vang dội³. Đặc biệt, ta đã “dẫn dắt”, “lừa dụ” quân địch vào thế trận chuẩn bị sẵn để thực hiện thành công trận then chốt Chiến dịch ở thung lũng Kim Sơn, trở thành nét nổi bật về nghệ thuật chiến dịch phản công trong giai đoạn đầu trực tiếp tác chiến với quân tinh nhuệ Mỹ trên chiến trường miền Nam.

Một là, đánh giá đúng về địch, xác định chính xác khu vực tác chiến chủ yếu. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong chiến dịch phản công, giúp ta xây dựng kế hoạch tác chiến chính xác, giành quyền chủ động và bảo đảm chắc thắng cho trận mở đầu chiến dịch. Theo đó, Bộ Tư lệnh và cơ quan Chiến dịch đã nghiên cứu, đánh giá kỹ âm mưu, thủ đoạn của địch trong cuộc hành quân “tìm diệt” Sư đoàn 3 của ta. Nắm chắc về lực lượng, hỏa lực, khả năng chi viện của máy bay trực thăng; mưu đồ kết hợp tiến công đường bộ với đổ bộ đường không đánh chiếm các khu vực Chợ Cát, Cự Tài, Hội Phú, Gia Hựu, Đồi 10 và sườn núi phía Tây Tam Quan để tổ chức tiến công hợp điểm, bao vây tiêu diệt chủ lực của ta, giành thắng lợi và rút quân Mỹ ra khỏi chiến trường trong thời gian sớm nhất.

Trên cơ sở đánh giá đúng về địch, Bộ Tư lệnh và cơ quan Chiến dịch xác định Tam Quan - Bắc Bồng Sơn là khu vực tác chiến chủ yếu để đánh trận mở đầu Chiến dịch. Đây là quyết định hoàn toàn chính xác, thể hiện tư duy sắc bén, khoa học, bởi khu vực này có giá trị về chiến thuật, án ngữ các trục giao thông quan trọng từ Quốc lộ 1 đi An Lão, Hoài Ân, Phù Mỹ. Đặc biệt, Quốc lộ 1 là tuyến giao thông huyết mạch nối liền các chiến trường, được ví như “cuống họng” để quân Mỹ “tiếp tế” cho các đơn vị ở Tây Nguyên. Nếu ta chốt giữ đoạn qua Tam Quan - Bắc Bồng Sơn thì địch chắc chắn phải đổ quân xuống ứng cứu, giải tỏa, khi đó ta có điều kiện tiêu diệt địch theo quyết tâm và kế hoạch định sẵn. Bên cạnh đó, khu vực này phần lớn là đồi núi, nhiều sông, suối chia cắt, chính diện hẹp, ta có điều kiện giấu quân, bố trí thiết bị chiến trường, khi tác chiến sẽ hạn chế được sức sát thương của hỏa lực không quân, pháo binh và khả năng cơ động của cơ giới địch, v.v. Ngoài ra, ở đây phong trào kháng chiến của quần chúng Nhân dân phát triển mạnh, hệ thống trận địa phòng thủ vững chắc, nguồn tiếp tế dồi dào đáp ứng được yêu cầu tác chiến dài ngày.

Thực tiễn, Chiến dịch diễn ra đúng như ta dự kiến, địch đã đổ bộ lực lượng lớn (trong đó có 03 tiểu đoàn quân Mỹ) xuống các khu vực Hoài Hương, Hoài Châu, Hoài Hảo hòng bao vây, tiến công hợp điểm vào khu vực Tam Quan - Bắc Bồng Sơn. Nhờ đánh giá đúng về địch, Bộ Tư lệnh và cơ quan Chiến dịch xác định chính xác khu vực tác chiến chủ yếu, qua đó giúp các đơn vị có điều kiện làm công tác chuẩn bị chiến đấu sớm, dự kiến được các phương án và giành thắng lợi trong trận mở đầu.

Hai là, tạo lập thế trận phòng ngự phản công liên hoàn, hiểm hóc; chuyển hóa linh hoạt. Trong chiến dịch phản công, địch ở trạng thái chủ động, nên thế và lực ban đầu của chúng rất mạnh, chưa bộc lộ sơ hở; so sánh thế và lực ban đầu địch có phần nhỉnh hơn ta. Vì vậy, để bảo đảm cho trận mở đầu giành thắng lợi, Chiến dịch phải tạo lập được thế trận có lợi cho ta, bất lợi cho địch, phát huy cao nhất sức mạnh chiến đấu các lực lượng của ta, hạn chế tối đa khả năng của địch. Căn cứ vào khả năng tác chiến và địa hình khu vực tác chiến chủ yếu, Bộ Tư lệnh Chiến dịch sử dụng Trung đoàn 22 cùng lực lượng vũ trang địa phương phản công địch ở khu vực Tam Quan - Bắc Bồng Sơn; Trung đoàn 12 đánh địch từ Nam Bồng Sơn đến Phú Hữu; Trung đoàn 2 đánh địch từ khu vực Cát Sơn đến Mỹ Chánh và từ Thuận Ninh đến Chợ Gành, tạo ra thế trận chiến dịch rộng khắp, nhưng có tập trung, hỗ trợ cho đánh trận mở đầu. Ở khu vực Tam Quan, Tiểu đoàn 7 bố trí ở Hoài Châu, Tiểu đoàn 8 bố trí ở Tam Quan Nam, Tiểu đoàn 9 bố trí ở khu vực Chợ Cát, Hoài Hảo, đảm nhiệm phòng ngự hướng chủ yếu, các phân đội hỏa lực bố trí xen kẽ, ưu tiên hướng Tiểu đoàn 9, hình thành thế “chân kiềng” vững chắc, có thể chi viện, hỗ trợ lẫn nhau, bảo đảm đánh được địch tiến công trên các hướng. Cùng với đó, Chiến dịch dự kiến sử dụng bộ đội địa phương và du kích làm nhiệm vụ ngăn chặn, đánh địch từ xa, trụ bám, đánh tiêu hao ở bên sườn và phía sau khiến địch phải căng kéo đối phó, tạo thời cơ cho bộ đội chủ lực thực hiện các đòn đánh tập trung, quyết định tiêu diệt lớn quân địch. Với việc sử dụng và bố trí lực lượng như vậy, ta đã tạo ra thế trận phòng ngự liên hoàn, hiểm hóc, thế tiến công rộng khắp, cài xen. Chỉ riêng trong ngày đầu tiên của Chiến dịch, Trung đoàn 22 phối hợp với lực lượng vũ trang địa phương đã đánh bại nhiều đợt tiến công của địch, giữ vững trận địa. Đặc biệt, Tiểu đoàn 9 cùng bộ đội địa phương dựa vào trận địa phòng ngự nhiều tầng, tạo thành thế trận liên hoàn ở khu vực Chợ Cát, đánh thiệt hại nặng gần một tiểu đoàn kỵ binh đường không (lực lượng tinh nhuệ nhất quân Mỹ), bắn rơi 10 máy bay trực thăng.

Trong quá trình chiến đấu, Bộ Tư lệnh Chiến dịch luôn nắm chắc tình hình, diễn biến từng trận đánh, kịp thời di chuyển lực lượng chủ lực, không ở cố định một chỗ để giữ địa bàn, chọc đúng âm mưu “tìm diệt” của địch. Theo đó, sau khi tiêu diệt lớn quân địch, phần lớn lực lượng Trung đoàn 22 được lệnh bí mật rút về phía sau, chỉ để lại Tiểu đoàn 8 hoạt động phân tán, hỗ trợ lực lượng vũ trang địa phương tiếp tục chiến đấu, khiến cho quân Mỹ mặc dù bị đánh đau, thiệt hại nặng nhưng vẫn không nắm được “hành tung” chủ lực ta. Chúng “điên cuồng” mở tiếp cuộc hành quân “Cánh trắng I” và “Cánh trắng II” với quyết tâm tìm cho được chủ lực của ta. Tuy nhiên, quân địch lại từng bước tiến vào khu vực quyết chiến mà ta đã giăng sẵn ở thung lũng Kim Sơn, tạo điều kiện để ta đánh trận then chốt, tiêu diệt lớn quân Mỹ, buộc chúng phải rút quân sớm hơn dự kiến.

Ba là, vận dụng linh hoạt, sáng tạo phương pháp tác chiến và các hình thức chiến thuật, thủ đoạn chiến đấu. Trong Chiến dịch Bắc Bình Định, địch có ưu thế về lực lượng, hỏa lực và sức cơ động nhanh, lại chủ động về thời gian, địa điểm và lực lượng tiến công, cho nên thế và lực ban đầu vốn đã mạnh lại càng thêm mạnh, nhưng chúng cũng có điểm yếu “cốt tử” là sợ đánh gần, đánh xen kẽ, đánh dài ngày. Nắm được điểm này, Bộ Tư lệnh Chiến dịch vận dụng cách đánh nhỏ lẻ thông qua các trận đánh tập trung quy mô cấp đại đội là chủ yếu; đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa tác chiến của bộ đội chủ lực với bộ đội địa phương và du kích buộc địch phải bộc lộ sớm lực lượng, phương tiện và thủ đoạn, không cho chúng thực hiện âm mưu đánh tập trung, phân tuyến. Với quân ta, từng bước hóa giải, khơi thông những mâu thuẫn, vướng mắc, tìm ra cách đánh thắng đối tượng tinh nhuệ của quân đội Mỹ.

Thực tiễn, Chiến dịch đã vận dụng sáng tạo, linh hoạt các hình thức chiến thuật và các thủ đoạn chiến đấu. Khi địch tiến công vào trận địa, Tiểu đoàn 9 tổ chức phòng ngự phản công ở khu vực Chợ Cát; Tiểu đoàn 7 tổ chức nhiều trận chốt chặn và vận động tiến công, trong đó trận ở Chương Hòa và Liễu An tiêu diệt hàng trăm tên địch. Trên hướng Nam Bồng Sơn, Trung đoàn 12 tổ chức tập kích vào sân bay Hòa Hội và trận địa pháo ở Phù Ly, phá hủy 60 máy bay và một số xe quân sự,… tạo thế trận đánh địch rộng khắp, cả phía trước, bên sườn và phía sau, khiến cho địch liên tục phải căng kéo, chống đỡ từ nhiều hướng, dẫn đến tinh thần chiến đấu suy sụp và bị tiêu diệt.

Thắng lợi trận mở đầu đã tạo bước ngoặt quan trọng, thúc đẩy Chiến dịch phản công Bắc Bình Định phát triển đến thắng lợi hoàn toàn, củng cố và khẳng định quyết tâm “dám đánh, quyết đánh và quyết thắng” giặc Mỹ của quân và dân cả nước. Thắng lợi đó, để lại nhiều kinh nghiệm quý về nghệ thuật quân sự cần tiếp tục được nghiên cứu, kế thừa và phát triển phù hợp với điều kiện mới của chiến tranh nhân dân bảo vệ Tổ quốc.

Đại tá, TS. ĐẶNG ĐỨC GIANG, Trường Sĩ quan Lục quân 1
____________________

1 - Khoảng 20 tiểu đoàn (05 tiểu đoàn thuộc Sư đoàn kỵ binh không vận số 1 của Mỹ, 03 tiểu đoàn quân Nam Triều Tiên, 05 tiểu đoàn dù thuộc lực lượng tổng dự bị, 07 tiểu đoàn thuộc Sư đoàn 22 ngụy), 02 chi đoàn thiết giáp, 03 đến 04 tiểu đoàn pháo binh, 02 tiểu đoàn công binh và chi viện của hỏa lực hải quân, không quân, v.v.

2 - Biên chế: Trung đoàn 2, Trung đoàn 12, Trung đoàn 22.

3 - Tiêu diệt và loại khỏi vòng chiến đấu hơn 9.000 tên địch, đánh thiệt hại nặng 02 tiểu đoàn, 06 đại đội thuộc Lữ đoàn 3, Sư đoàn kỵ binh không vận số 1 của Mỹ; tiêu diệt 01 tiểu đoàn và 07 đại đội quân ngụy, bắn rơi 236 máy bay, phá hủy 06 khẩu pháo 105 mm, 07 khẩu cối 106,7 mm, thu 239 khẩu súng các loại.