Đồng chí Đinh Thế Huynh, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương phát biểu chỉ đạo Hội nghị

1. Đặc trưng cơ bản của Tạp chí và một vài cảm nhận về làm Tạp chí hiện nay. Trước hết, cần khẳng định: đặc trưng cơ bản của tạp chí nói chung là nghiên cứu - lý luận (ngoại trừ tạp chí thời trang, ảnh,…), ngoài ra còn có một số đặc trưng (tính chất) không cơ bản khác. Điều đó có nghĩa đã là tạp chí, bất kể là tạp chí của Trung ương, hay tạp chí ngành, đoàn thể, viện, học viện,… thì cũng đều phải có tính lý luận và nó được thể hiện ở mỗi bài viết, cũng như trong cả cuốn tạp chí. Tất nhiên, đối với mỗi tạp chí thì mức độ lý luận có khác nhau, và ngay trong từng chuyên mục của một tạp chí cũng vậy; nhưng tựu trung nhất thiết phải có, nếu không thì sẽ không phải là tạp chí. Như vậy, thể loại chuyên luận là đặc trưng và là “hồn cốt”, thế mạnh của tạp chí . Và, ở góc độ nhất định, đây cũng là điểm đặc thù để phân biệt giữa “chí” và “báo” trong cụm từ “báo chí”. Đề cập điều này, không có hàm ý so sánh giữa tạp chí và báo, cũng không có ý nhấn mạnh “chí” quan trọng hơn “báo”, mặc dù số lượng tạp chí hiện nay áp đảo so với báo, xét ở phạm vi toàn quốc cũng như trong Quân đội. Tạp chí và báo đều có thế mạnh riêng, “chí” có thế mạnh của “chí” và “báo” có thế mạnh của “báo”; đặc biệt, trong điều kiện bùng phát truyền thông đa phương tiện hiện nay, báo nhìn (truyền hình), báo nói (phát thanh), báo điện tử có thế mạnh rất rõ ràng, không thể phủ nhận. Điểm nhấn ở đây là tính nghiên cứu - lý luận của tạp chí. Cũng xuất phát từ nhận thức về thế mạnh của tạp chí, nên Tạp chí Quốc phòng toàn dân (QPTD) khi gửi tác phẩm dự Giải Báo chí Toàn quốc trước đây, cũng như Giải Báo chí Quốc gia hiện nay, Tạp chí chỉ tham gia duy nhất một thể loại là thể loại chuyên luận và từng đoạt nhiều giải, từ khuyến khích đến giải A ở thể loại này. Để minh chứng thêm, có thể thấy ngay tên gọi các phòng biên tập của Tòa soạn Tạp chí QPTD cũng khác so với hầu hết các cơ quan báo chí, cụ thể gồm các Phòng nghiên cứu - biên tập Quân sự 1, Phòng nghiên cứu - biên tập Chính trị,… ngoại trừ phòng Thư ký tòa soạn. Tên gọi đó không phải là sự ngẫu nhiên, hoặc do tính chủ quan mà hoàn toàn khách quan, trước hết thể hiện tính chất nghiên cứu, tiếp đó mới là biên tập - đặc trưng cơ bản của một Tạp chí lý luận quân sự, chính trị của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng. Trải qua thực tiễn hoạt động nghề nghiệp, đội ngũ phóng viên của Tạp chí QPTD càng thấm thía sâu sắc điều này.

Cảm nhận chung về làm tạp chí hiện nay có thể thấy nổi lên hai vấn đề là: khó và tủi. Trước hết, là  về khó. Làm tạp chí khó,bởi nhẽ viết một bài đăng được trên tạp chí rất vất vả, phải đầu tư lớn, tốn nhiều công sức, thời gian. Với Tạp chí QPTD, để hoàn thành một bài viết không thể chỉ một vài ngày, mà phải một vài tuần, thậm chí có bài phải tính theo tháng, còn kế hoạch bài của số đặc biệt phải xây dựng trước đó cả năm (nhất là các bài của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quân đội nhân kỷ niệm các sự kiện lớn). Đó là chưa kể tới việc quy trình biên tập phải qua rất nhiều cấp, từ phóng viên đến cấp trưởng phòng, Phó tổng biên tập, tổng biên tập và cấp nào cũng sửa. Cho nên mọi người thường nói mỗi bài viết trên Tạp chí là một công trình khoa học, với sự tham gia của cả tập thể chính là như vậy. Cái khó này xuất phát từ đặc trưng cơ bản của tạp chí là đòi hỏi tính nghiên cứu, tính lý luận cao. Bài viết trình bày một vấn đề nào đó phải rõ cơ sở lý luận - thực tiễn, chứ không thể nêu một cách đơn giản theo kiểu phản ánh, đưa tin. Một cái khó nữa là, hiện nay các tạp chí hoạt động trong bối cảnh cạnh tranh thông tin gay gắt của truyền thông đa phương tiện, với yêu cầu: nhanh, nhạy, sâu, rộng. Do tính đặc thù là thông tin lý luận, chứ không phải cập nhật thông tin như các báo, nên sức thu hút của Tạp chí có phần hạn chế, bạn đọc bị thu hẹp, ngoại trừ những nhà nghiên cứu lý luận, khoa học chuyên ngành vẫn cần tạp chí để phục vụ cho công tác chuyên môn. Cái khó nữa, thiết nghĩ nếu không đề cập sẽ là thiếu, đó là nguồn lực đầu tư cho tạp chí hoạt động, phát triển từ quảng cáo và bán ấn phẩm. Thiếu nền tảng vật chất này sẽ khó cho việc đầu tư trang bị, phương tiện kỹ thuật làm tạp chí theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và xây dựng nguồn nhân lực. Tuy nhiên cũng may là hầu hết các tạp chí lý luận đều hoạt động bằng ngân sách, ít phải lo “cơm, áo, gạo, tiền” cho những người “làm công ăn lương” (trên thực tế có muốn lo cũng không lo được). Nhưng cũng không may chính ở điểm này, tức là đời sống của đội ngũ những người làm tạp chí khó được cải thiện, không có thu nhập gì đáng kể ngoài lương. Và đây cũng là điều “lép” của “chí” so với “báo” và cái khó này tất nhiên sẽ tác động, chi phối tới động lực hoạt động nghề nghiệp của những người làm tạp chí. Làm sao có thể thôi thúc họ tâm huyết với nghề, trở thành những cây bút “trong điều kiện” “tụt hậu ngày càng xa hơn về kinh tế” ngay trong làng báo.

Còn về tủi, tại sao lại nói vậy? Vì rằng, làm tạp chí vất vả như “thân trâu kéo cày”, “hao tâm tổn trí” (có thể chưa hẳn đúng với mọi tạp chí) nhưng kết quả nhận được thật ít ỏi cả về “danh và thực”. Ngoài khía cạnh vật chất, như đã đề cập, mà ngay cả sự đánh giá về tầm quan trọng và mức độ ảnh hưởng của tạp chí cũng ít khi được nhắc đến. Điều đó làm cho các tạp chí không khỏi chạnh lòng. Tất nhiên, trong vấn đề này còn có nguyên nhân từ chính bản thân của mỗi tạp chí là chưa tự khẳng định được trước các cấp lãnh đạo và công chúng, bạn đọc. Đúng là không ai có quyền hoặc có thể đòi hỏi người khác khen và đánh giá cao, trong khi mình “làm chưa ra gì”. Đó là lẽ đương nhiên. Cho nên yêu cầu đặt ra đối với  các tạp chí là phải nỗ lực thực sự để tự khẳng định bằng chất lượng, hiệu quả thực tế của các ấn phẩm. Như thế đã đành, nhưng nói tủi ở đây, là ngay cả những việc mà tạp chí làm được, tạm gọi là “ra tấm, ra miếng” về vấn đề A, vấn đề B cũng ít khi được “điểm mặt, chỉ tên”. Tôi nêu như thế không có hàm ý đóng góp với các cơ quan chỉ đạo, quản lý báo chí về cách nhìn nhận, đánh giá tạp chí, mà chỉ muốn chia sẻ đôi điều tâm sự của đội ngũ những người hiện đang làm của tạp chí nói chung. Và nói làm tạp chí có phần tủi là như vậy!

2. Nâng cao tính lý luận và thực tiễn của Tạp chí QPTD. Điều đặc biệt vinh dự đối với các thế hệ cán bộ, phóng viên Tạp chí QPTD là ngay từ tháng 4-1948, trong “Thư gửi Quân sự Tập san” (nay là Tạp chí QPTD) ra số đầu tiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh - Nhà báo quốc tế, Nhà báo vĩ đại của những người làm báo Cách mạng Việt Nam - đã viết: “Nghiên cứu mà không thực hành là nghiên cứu suông. Thực hành mà không nghiên cứu thường hay bị mù quáng. Vậy cần phải nghiên cứu kinh nghiệm cũ để giúp cho thực hành mới, lại đem thực hành mới để phát triển kinh nghiệm cũ, làm cho nó đầy đủ, dồi dào thêm”. Đó là sự khái quát sâu sắc và đầy đủ nhất về tầm quan trọng của việc gắn lý luận với thực tiễn đối với Tạp chí. Đồng thời nó thể hiện kiến thức uyên thâm của Người đối với báo chí nói chung. Và, nếu không phải là một nhà báo bậc thầy thì sẽ không thể viết được như vậy. Trong suốt gần 70 năm qua, các thế hệ cán bộ, phóng viên Tạp chí QPTD luôn thấm nhuần lời dạy của Người và lấy đó làm tư tưởng, phương châm, kim chỉ nam cho hoạt động báo chí của mình. Nâng cao tính lý luận và thực tiễn luôn là yêu cầu đặt ra đối với tạp chí lý luận nói chung, nhất là Tạp chí QPTD - cơ quan lý luận quân sự, chính trị của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng. Với tôn chỉ mục đích được xác định trong Giấy phép hoạt động là: “Tuyên truyền về lực lượng vũ trang nhân dân, xây dựng nền QPTD, bảo vệ Tổ quốc”, có thể nói Tạp chí QPTD là một trong những tạp chí đầu ngành về lý luận bảo vệ Tổ quốc. Ở mức độ nhất định, Tạp chí đã và đang khẳng định vị thế của một Tạp chí lý luận chuyên sâu về lĩnh vực này trong làng báo chí nước nhà. Mặc dù vậy, việc nâng cao tính lý luận và thực tiễn vẫn luôn là đòi hỏi, là thách thức đối với đội ngũ phóng viên Tạp chí. Trong vấn đề này, Tạp chí đã có nhiều cố gắng, nhưng kết quả cũng còn mức độ và còn phải nỗ lực hơn nữa mới có thể đáp ứng được yêu cầu đặt ra.

Để nâng cao tính lý luận, gắn lý luận với thực tiễn, Tạp chí QPTD luôn coi trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ phóng viên. Việc làm này được thực hiện thường xuyên hằng năm theo định kỳ, với bốn hình thức kết hợp: (1) cử phóng viên dự các lớn do Ban, Bộ, Hội tổ chức; (2) Chi hội Nhà báo Tạp  chí tổ chức bồi dưỡng tập trung (2 lớp/năm); (3) cấp trên bồi dưỡng trực tiếp cấp dưới (qua sửa bài); (4) phóng viên tự nghiên cứu, bồi dưỡng. Nội dung bồi dưỡng, tập trung vào nâng cao trình độ lý luận chính trị, quân sự, quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc và phương pháp thể hiện bài viết theo các chuyên mục của Tạp chí (10 chuyên mục), đảm bảo giữ vững bản sắc của Tạp chí, đó là giữ vững tính lý luận, gắn lý luận với thực tiễn. Trong đó, yêu cầu đặt ra là, các bài viết đăng Tạp chí đều mang đậm tính lý luận và thực tiễn; đương nhiên mức độ có khác nhau. Bài trong chuyên mục chỉ đạo giàu tính lý luận hơn, còn bài trong chuyên mục Tổng kết thực tiễn và kinh nghiệm thì giàu tính thực tiễn hơn. Cùng với việc đảm bảo tính lý luận và thực tiễn, Ban biên tập Tạp chí còn yêu cầu trong mỗi bài viết cần phải có tính phát hiện, dự báo (nhất là với chuyên mục Nghiên cứu - trao đổi) và đây được xác định là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng bài. Ngoài ra để đảm bảo tính thực tiễn, trong quá trình chuẩn bị bài, phóng viên phải thâm nhập cơ sở (các đơn vị, địa phương) để nắm tình hình, lấy tư liệu viết bài; tuyệt đối tránh việc viết chay, sao chép, cắt dán, hoặc chỉ có lý luận mà không gắn với thực tiễn, thiếu hơi thở của thực tiễn. Cũng nhằm đảm bảo gắn lý luận với thực tiễn, hằng năm Ban biên tập Tổ chức 4 đoàn khảo sát, viết bài trên các khu vực, địa bàn, đơn vị, địa phương trong toàn quốc, toàn quân (không kể các đợt thâm nhập của phóng viên thực hiện bài viết) và tổ chức 4 cuộc tọa đàm, trao đổi với bạn đọc, cộng tác viên. Ngoài ra, hằng tháng Tòa soạn nhận được thư góp ý, đánh giá Tạp chí của bạn đọc, cộng tác viên, trong đó có cộng tác viên tích cực (được trả thù lao). Các thông tin từ bạn đọc, cộng tác viên được Ban biên tập phổ biến trong giao ban hằng tuần của Tòa soạn để các phòng nghiên cứu - biên tập tiếp thu những ý kiến hợp lý, điều chỉnh kế hoạch, nội dung, đổi mới phương pháp viết bài trong các chuyên mục cho phù hợp, nhằm nâng cao chất lượng tạp chí, mà cốt lõi là tính lý luận và thực tiễn.

Từ thực tiễn tác nghiệp cho thấy, việc nâng cao tính lý luận, gắn lý luận vào thực tiễn đối với tạp chí là hết sức cần thiết, quan trọng, nhưng thực hiện tốt vấn đề này lại không hề đơn giản và là cả quá trình phấn đấu kiên trì . Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay báo chí phát triển mạnh mẽ về số lượng, chất lượng và không phải ai cũng “sính” lý luận như trước đây thì việc say mê nghề, tâm huyết với nghề của những người làm tạp chí vì thế cũng giảm sút. Các cây bút thể loại chuyên luận, như xã luận, bình luận,… thưa dần. Đó là điều rất đáng suy ngẫm. Tuy nhiên, việc đảm bảo tính lý luận, gắn lý luận với thực tiễn là đặc trưng cơ bản, quyết định chất lượng, vị thế và sự tồn tại của một tạp chí lý luận, cho nên không thể không coi trọng. Quán triệt tinh thần đó, tạp chí QPTD luôn  không ngừng phấn đấu nâng cao tính lý luận, gắn lý luận với thực tiễn, ngoài những nội dung đã đề cập ở trên thì điều quan trọng mang tính  cốt yếu là người viết phải nắm chắc quan điểm, đường lối của Đảng, có trình độ lý luận cao, kiến thức chuyên ngành sâu; đồng thời, phải có nghiệp vụ báo chí và kinh nghiệm làm báo. Kiên trì thực hiện theo phương hướng đó, tin rằng Tạp chí QPTD sẽ ngày càng nâng cao chất lượng, nâng cao lý luận và thực tiễn, đóng góp vào sự phát triển chung của nền báo chí nước nhà trong giai đoạn mới của cách mạng Việt Nam.

Thiếu tướng NGUYỄN MẠNH HÙNG, Tổng biên tập Tạp chí QPTD