Trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc, Đảng, Nhà nước luôn coi trọng công tác giáo dục quốc phòng và an ninh cho toàn dân. Để công tác này hoạt động hiệu quả, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật, tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan, ban, ngành từ Trung ương đến địa phương, nhất là hệ thống giáo dục quốc dân thực hiện công tác giáo dục quốc phòng và an ninh cho các đối tượng là cán bộ, đảng viên, các tầng lớp nhân dân và học sinh, sinh viên.

Ngày 19-11-1958, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định 511-TTg về chế độ của sĩ quan tại ngũ biệt phái thực hiện nhiệm vụ huấn luyện quân sự tại các trường đại học. Tiếp đó, ngày 28-12-1961, Hội đồng Chính phủ ban hành Nghị định 219/CP về Huấn luyện quân sự cho quân nhân dự bị và dân quân tự vệ. Chủ trương của Đảng được thể chế hóa bằng các nghị định của Chính phủ nêu trên, kịp thời đáp ứng yêu cầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Lực lượng sinh viên đông đảo và lực lượng dự bị, động viên, dân quân tự vệ được huấn luyện quân sự để có thể vừa trực tiếp chiến đấu tại chỗ, vừa bổ sung cho Quân đội và lực lượng thanh niên xung phong, góp phần quan trọng vào sự nghiệp bảo vệ miền Bắc xã hội chủ nghĩa, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Khi đất nước hòa bình, thống nhất, Đảng, Nhà nước tiếp tục ban hành nhiều chỉ thị, nghị định nhằm lãnh đạo, chỉ đạo nâng cao chất lượng giáo dục quốc phòng và an ninh cho toàn dân, trong đó có  đối tượng học sinh, sinh viên, nhất là nghị định 116/2007/NĐ-CP của Chính phủ và Chỉ thị 12 - CT/TW, ngày 03-5-2007 của Bộ Chính trị về Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục quốc phòng và an ninh trong tình hình mới.

Được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, công tác giáo dục quốc phòng và an ninh đã thực sự đi vào hệ thống giáo dục quốc dân, phát triển vững chắc cả bề rộng và chiều sâu, chất lượng ngày càng cao. Hệ thống nhà trường đã tập trung giáo dục cho học sinh, sinh viên quan điểm, đường lối của Đảng về quốc phòng, an ninh; nâng cao ý thức cảnh giác cách mạng và rèn luyện kỹ năng quân sự cần thiết tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, góp phần vào công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Để công tác giáo dục quốc phòng và an ninh tiếp tục được thực hiện nền nếp, hiệu quả và trở thành nghĩa vụ bắt buộc đối với công dân, ngày 19-6-2013, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành “Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh”. Trong đó, Điều 4 của Luật xác định mục tiêu: “Giáo dục cho công dân kiến thức quốc phòng và an ninh để phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống dựng nước và giữ nước, lòng tự hào, tự tôn dân tộc, nâng cao ý thức, trách nhiệm, tự giác thực hiện nhiệm vụ quốc phòng và an ninh, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”. Theo đó, công tác giáo dục quốc phòng và an ninh trong hệ thống các nhà trường được tổ chức chặt chẽ, duy trì nghiêm túc, đạt hiệu quả thiết thực.

Tuy nhiên, bên cạnh mặt ưu điểm là cơ bản, công tác giáo dục quốc phòng và an ninh trong hệ thống giáo dục quốc dân hiện nay cũng còn một số hạn chế về công tác chỉ đạo, quản lý, xây dựng đội ngũ cán bộ, giáo viên, giảng viên và nội dung, chương trình, v.v. Để khắc phục những bất cập trên, từng bước nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác quan trọng này trong thời gian tới, chúng ta cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp chủ yếu sau:

1. Phát triển đội ngũ giáo viên, giảng viên, sử dụng đội ngũ này hợp lý, hiệu quả gắn với việc có cơ chế chính sách phù hợp. Theo đó, cán bộ lãnh đạo, quản lý trong ngành Giáo dục và Đào tạo và các cơ sở giáo dục, đào tạo cần nhận thức đúng nhiệm vụ; quán triệt sâu sắc Chỉ thị 12 của Bộ Chính trị và Quyết định 607/QĐ-TTg, ngày 24-4-2014 của Thủ tướng Chính phủ về triển khai thực hiện Đề án “Đào tạo giáo viên, giảng viên giáo dục quốc phòng và an ninh cho các trường trung học phổ thông, trung cấp chuyên nghiệp, trung cấp nghề và các cơ sở giáo dục đại học đến năm 2020”. Đồng thời, kiện toàn đội ngũ giáo viên, giảng viên giáo dục quốc phòng và an ninh theo lộ trình đổi mới căn, bản toàn diện giáo dục-đào tạo.

Việc thực hiện Đề án phải đi đôi với tăng cường sĩ quan biệt phái cho các trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh, các trường đại học, cao đẳng. Đồng thời, việc tổ chức tuyển sinh ở trường quân sự hay trường sư phạm phải bảo đảm chất lượng; kết hợp tuyển chọn đào tạo cử nhân giáo dục quốc phòng và an ninh dài hạn 4 năm với cử tuyển đào tạo văn bằng 2 tại các cơ sở đào tạo. Cùng với đó, phải thống nhất xây dựng cơ chế, chính sách đối với lực lượng này. Cơ chế, chính sách cần phải đảm bảo: đầy đủ các chế độ, tiêu chuẩn của sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam; quyền lợi và nghĩa vụ như một giảng viên (giáo viên) ở các trường trong quân đội; quy định rõ thời hạn thực hiện nhiệm vụ tại các trường; có chế độ động viên, khuyến khích để họ phục vụ lâu dài. Đây là cách làm hiệu quả vừa đảm bảo sự ổn định tổ chức biên chế của các trường để phục vụ cho nhiệm vụ trước mắt, vừa xây dựng nguồn giáo viên giáo dục quốc phòng và an ninh cơ bản, lâu dài.

2. Đổi mới nội dung chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh, gắn với đổi mới phương pháp giảng dạy và công tác tổ chức, quản lý môn học. Trên cơ sở bám sát mục tiêu, yêu cầu giáo dục quốc phòng và an ninh cho thế hệ trẻ hiện nay, các cấp học và trình độ đào tạo tiếp tục rà soát, điều chỉnh chương trình, nội dung và mục tiêu đào tạo phù hợp với từng đối tượng, đảm bảo tính liên thông, không trùng lặp. Đối với học sinh trung học phổ thông, nội dung huấn luyện tương ứng với trình độ của chiến sĩ mới; sinh viên các trường trung cấp nghề, nội dung huấn luyện phải tương đương với tiểu đội trưởng chuyên ngành; sinh viên các trường cao đẳng, đại học, nội dung huấn luyện sĩ quan dự bị theo ngành nghề đào tạo. Như vậy, sẽ tận dụng tối đa kiến thức chuyên ngành của sinh viên, tạo nguồn nhân lực bổ sung cho Quân đội khi cần.

Thực hiện đổi mới mạnh mẽ giáo dục đại học là yêu cầu tất yếu để bảo đảm tồn tại các trường cao đẳng, đại học trong sự phát triển của nền kinh tế tri thức và hội nhập. Đào tạo cần phải gắn liền với thực tế, không xa rời thực tế. Giáo dục quốc phòng và an ninh là trực tiếp chuẩn bị nguồn nhân lực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Do đó, việc xây dựng chương trình phù hợp với sự phát triển khoa học nghệ thuật quân sự, tổ chức Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình mới là hết sức quan trọng. Trong giảng dạy, phải thống nhất phương pháp, chú trọng tính đặc thù dạy kỹ năng quân sự, rèn luyện thể chất cho học sinh, sinh viên làm quen với môi trường lao động đặc biệt. Giảm bớt thời gian dạy lý thuyết, tăng thời gian học thực hành kỹ năng quân sự, tham quan, thực tế đơn vị binh chủng, quân chủng phù hợp với ngành học của học sinh, sinh viên. Sau khi học xong môn giáo dục quốc phòng và an ninh, học sinh, sinh viên sẽ tự tin, có kỹ năng quân sự, sẵn sàng nhập ngũ và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Phương pháp giảng dạy tốt sẽ làm cho học sinh, sinh viên đam mê học tập, bộc lộ khả năng quân sự, tạo cơ sở để phát hiện, tuyển chọn, đào tạo nguồn cho Quân đội.

3. Nhà nước cần phải đảm bảo ngân sách, cơ sở vật chất, thiết bị dạy học theo hướng thực hành là chính. Môn học giáo dục quốc phòng và an ninh là môn học chính, bắt buộc như các môn học khác trong hệ thống giáo dục-đào tạo. Hiện nay, học sinh, sinh viên phải đóng học phí cho môn học này, nên ý thức, trách nhiệm của người học ít nhiều cũng còn hạn chế. Bởi lẽ, đây là môn học xây dựng lòng yêu nước, rèn luyện kỹ năng quân sự, nên Nhà nước phải bảo đảm ngân sách để thu hút, khuyến khích và động viên người học, Theo đó, Nhà nước cần nghiên cứu xây dựng cơ sở vật chất, bảo đảm thiết bị, vũ khí trang bị, tiền ăn và học phí cho học sinh, sinh viên. Các cơ sở đào tạo cần đầu tư đúng, đủ vật chất, thiết bị theo yêu cầu môn học; trên cơ sở đó, đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập.

Học sinh, sinh viên sau khi học tập phải có kỹ năng thực hành cơ bản, do vậy, cần phải được huấn luyện kỹ thuật và chiến thuật bộ binh từng người và tiểu đội, bắn đạn thật các loại súng bộ binh. Việc tổ chức bắn đạn thật cho học sinh, sinh viên trong điều kiện hiện nay có không ít khó khăn, nhưng cần thiết và có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình tạo nguồn nhân lực cho lực lượng vũ trang và khu vực phòng thủ. Để thực hiện tốt việc này, cần có sự chỉ đạo thống nhất của Bộ Quốc phòng, Bộ Giáo dục và Đào tạo; phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở giáo dục - đào tạo và cơ quan quân sự địa phương, đơn vị Quân đội, Công an và nguồn ngân sách đảm bảo tương ứng. Đối với học sinh, được bảo đảm mô hình học cụ, vũ khí trang bị, phòng học chuyên dùng, trang phục thống nhất khi học môn giáo dục quốc phòng và an ninh. Đối với sinh viên, cần tiếp tục được tổ chức học tập trung theo quy định tại các trung tâm hoặc cơ sở đào tạo; toàn bộ chi phí đào tạo, nên được đảm bảo theo chế độ bao cấp. Như vậy, sẽ thu hút được đông đảo học sinh, sinh viên tham gia và buộc họ phải có ý thức học tập cao hơn bởi đặc thù quốc phòng và an ninh.

Những năm qua, công tác giáo dục quốc phòng và an ninh luôn được Đảng, Nhà nước ta đặc biệt coi trọng thông qua hệ thống văn bản quy phạm pháp luật. Đặc biệt, đối với thế hệ trẻ, học sinh, sinh viên, công tác giáo dục quốc phòng và an ninh đã góp phần quan trọng giáo dục chính trị, tư tưởng, hình thành nhân cách, ý thức quốc phòng, an ninh, nâng cao trách nhiệm đối với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đồng thời, còn thiết thực giáo dục truyền thống vẻ vang của dân tộc, xây dựng ý thức tổ chức kỷ luật, nếp sống chính quy, đẩy lùi tiêu cực, tệ nạn xã hội trong các nhà trường. Thực hiện tốt nhiệm vụ giáo dục quốc phòng và an ninh trong hệ thống giáo dục quốc dân hiện nay là một trong những giải pháp chiến lược để tiếp tục phát triển nguồn nhân lực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Thiếu tướng, TS, NGND. NGUYỄN THIỆN MINH, Vụ Giáo dục Quốc phòng, Bộ Giáo dục và Đào tạo