Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (gọi tắt là Công ước Luật Biển 1982) quy định: “Tàu thuyền của tất cả các quốc gia, có biển hay không có biển, đều được hưởng quyền đi qua không gây hại trong lãnh hải”.

Đi qua lãnh hải được hiểu là đi ngang qua lãnh hải của quốc gia ven biển mà không vào nội thuỷ, không đậu lại tại các công trình cảng hay một vũng tàu ở bên ngoài nội thủy; hoặc đi vào, hoặc rời khỏi nội thủy, đậu lại hay rời khỏi một vũng tàu hay một công trình cảng ở trong nội thuỷ. Việc đi qua phải được tiến hành liên tục, nhanh chóng. Các tàu thuyền nước ngoài chỉ có thể dừng lại và thả neo khi gặp những sự cố thông thường về hàng hải hoặc vì một trường hợp bất khả kháng, hay mắc nạn, hoặc vì mục đích cứu giúp người hay tàu thuyền, phương tiện bay đang lâm nguy hoặc mắc nạn. Sau khi các sự biến trên kết thúc, tàu thuyền nước ngoài phải tiếp tục hành trình liên tục và nhanh chóng.

Đi qua không gây hại  là khi việc đi qua đó không làm phương hại đến hòa bình, trật tự hay an ninh của quốc gia ven biển. Việc đi qua không gây hại phải được thực hiện theo đúng với các quy định của Công ước Luật Biển 1982 và các quy tắc khác của pháp luật quốc tế.

Việc đi qua của tàu thuyền nước ngoài bị coi là phương hại đến hòa bình, trật tự, an ninh của quốc gia ven biển nếu như ở trong lãnh hải, tàu thuyền nước ngoài tiến hành một trong bất kỳ hành động nào sau đây:

- Đe dọa hoặc dùng vũ  lực chống lại chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị của quốc gia ven biển hay dùng mọi cách khác trái với các nguyên tắc của pháp luật quốc tế đã được nêu trong Hiến chương Liên hợp quốc;

- Luyện tập hoặc diễn tập với bất kỳ kiểu loại vũ khí nào;

- Thu thập tình báo gây thiệt hại cho quốc phòng hay an ninh của quốc gia ven biển;

- Phóng đi, tiếp nhận hay xếp lên tàu các phương tiện bay;

- Phóng đi, tiếp nhận hay xếp lên tàu các phương tiện quân sự;

- Tuyên truyền nhằm làm hại đến quốc phòng hay an ninh của quốc gia ven biển;

- Xếp hoặc dỡ hàng hóa, tiền bạc hay đưa người lên xuống tàu trái với các luật và quy định về  hải quan, thuế khóa, y tế hoặc nhập cư  của quốc gia ven biển;

- Gây ô nhiễm cố ý và nghiêm trọng, vi phạm Công ước;

- Đánh bắt hải sản;

- Nghiên cứu hay đo đạc;

- Làm rối loạn hoạt  động của mọi hệ thống giao thông liên lạc hoặc mọi trang thiết bị hay công trình khác của quốc gia ven biển;

- Mọi hoạt động khác không trực tiếp quan hệ đến việc đi qua.

Đối với Việt Nam, quyền đi qua không gây hại trong lãnh hải Việt Nam đã được nêu trong các văn bản pháp luật của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam; tiếp tục được khẳng định trong Luật Biên giới quốc gia, được Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam khóa XI thông qua ngày 17-6-2003. Luật nêu rõ: “Tàu thuyền nước ngoài khi thực hiện quyền đi qua không gây hại trong lãnh hải Việt Nam phải tuân theo quy định của pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc gia nhập” (Điều 18). Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam cũng định ra những luật và quy định cụ thể cho hoạt động của tàu thuyền nước ngoài trên các vùng biển Việt Nam; đảm bảo an toàn hàng hải, điều phối giao thông biển; bảo vệ các thiết bị công trình, sinh vật và môi trường sinh thái biển; hải quan, thuế khóa, y tế, nhập cư; việc kiểm tra, kiểm soát…, nhằm tạo điều kiện cho tàu thuyền nước ngoài thực hiện quyền đi qua không gây hại trong lãnh hải Việt Nam và đảm bảo an ninh, trật tự trên các vùng biển, quản lý và bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.

ĐĂNG VŨ