Trong dòng chảy lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, đồng chí Phạm Văn Đồng là một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Với 75 năm hoạt động cách mạng liên tục, 32 năm giữ cương vị người đứng đầu Chính phủ, Đồng chí là hiện thân sinh động của nhân cách cộng sản mẫu mực, trí tuệ sắc sảo và phong cách lãnh đạo mang đậm dấu ấn thời đại Hồ Chí Minh.

Nhân cách Người Cộng sản mẫu mực; học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Cuộc đời cách mạng của đồng chí Phạm Văn Đồng trước hết là hành trình rèn luyện và tỏa sáng của một nhân cách lớn. Sinh ngày 01/3/1906 trong một gia đình trí thức ở xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi (nay là xã Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi), từ rất sớm, Đồng chí đã nuôi dưỡng chí hướng cứu nước, thương dân. Những năm tháng học tập ở Huế và Hà Nội, Đồng chí sớm tham gia các phong trào yêu nước của học sinh, thể hiện bản lĩnh và khí phách của một thanh niên trí thức giàu lòng tự trọng dân tộc.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng và các chiến sĩ Công an nhân dân trong ngày ngành Công an đón nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (5/01/1980). Ảnh tư liệu

Bước ngoặt lớn trong cuộc đời Đồng chí là được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giáo dục, rèn luyện tại Quảng Châu năm 1926. Từ đó, đồng chí Phạm Văn Đồng không chỉ giác ngộ lý tưởng cách mạng vô sản mà còn được hun đúc phong cách, đạo đức và phương pháp công tác theo tinh thần Hồ Chí Minh. Sự trung thành tuyệt đối với Đảng, với Tổ quốc, với Nhân dân trở thành phẩm chất xuyên suốt trong toàn bộ cuộc đời hoạt động của Đồng chí.

Những năm tháng bị địch bắt giam, kết án và đày ra Côn Đảo không làm lung lay ý chí cách mạng của người chiến sĩ cộng sản trẻ tuổi. Trái lại, trong chốn lao tù khắc nghiệt, Đồng chí vẫn giữ vững khí tiết, tổ chức học tập, trao đổi lý luận, bồi dưỡng tinh thần cách mạng cho đồng chí mình. Chính trong thử thách ấy, nhân cách kiên trung, bản lĩnh chính trị vững vàng của Đồng chí càng được khẳng định.

Sau khi được trả tự do, đồng chí Phạm Văn Đồng lại tiếp tục hoạt động trên mặt trận báo chí công khai thời kỳ Mặt trận Dân chủ; được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và sinh hoạt trong Chi bộ hải ngoại của Đảng Cộng sản Đông Dương. Kể từ thời điểm đó, Đồng chí được làm việc bên cạnh lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, được Người chỉ dẫn và trở thành một trong những nhà lãnh đạo tài năng của Đảng trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc; với những cống hiến, dấu ấn to lớn trong xây dựng căn cứ địa Việt Bắc, chuẩn bị lực lượng tiến tới Tổng khởi nghĩa. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, Đồng chí được cử làm Bộ trưởng Bộ Tài chính trong Chính phủ lâm thời, được Quốc hội khoá I bầu làm Phó Trưởng ban Thường trực Quốc hội. Từ một thanh niên trí thức, trải qua những năm tháng hoạt động, rèn luyện, đồng chí Phạm Văn Đồng đã trở thành một chính khách, một thành viên trong ban lãnh đạo của cách mạng Việt Nam.

Điểm nổi bật trong nhân cách của đồng chí Phạm Văn Đồng là sự khiêm nhường, giản dị và trong sạch. Trên cương vị người đứng đầu Chính phủ suốt hơn ba mươi năm, Đồng chí vẫn giữ lối sống thanh bạch, gần gũi quần chúng, không màng danh lợi. Sự thống nhất giữa lời nói và việc làm, giữa tư tưởng và hành động đã tạo nên uy tín lớn lao của Đồng chí trong Đảng, trong Nhân dân và trong bạn bè quốc tế. Đó là kết quả của quá trình rèn luyện trong thực tiễn cách mạng và sự thấm nhuần sâu sắc tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Ở Đồng chí toát lên những phẩm chất cao quý của một người cộng sản trung kiên, mẫu mực, đó là đức tính: tận trung với Đảng, với nước, tận hiếu với dân; dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trước Đảng và Nhân dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; luôn đấu tranh chống quan liêu, tham ô, lãng phí; nói đi đôi với làm, nêu gương về đạo đức, nhân cách; có tấm lòng nhân ái, bao dung.

Thủ tướng Cuba Fidel Castro cùng Thủ tướng Phạm Văn Đồng trong cuộc mít tinh của Nhân dân Quảng Trị chào mừng Đoàn đại biểu Cuba đến thăm vùng Giải phóng miền Nam Việt Nam, ngày 15/9/1973. Ảnh tư liệu

Trí tuệ sắc sảo, tầm nhìn chiến lược - dấu ấn của một nhà lý luận và tổ chức thực tiễn xuất sắc

Nếu nhân cách là nền tảng, thì trí tuệ là sức mạnh nổi bật trong sự nghiệp của đồng chí Phạm Văn Đồng. Từ thời trẻ, đồng chí Phạm Văn Đồng đã là người thông minh, ham hiểu biết và học giỏi, đó là tiền đề để Đồng chí sớm bắt nhịp được với trí tuệ thời đại. Đọc nhiều, luôn đào sâu suy nghĩ khiến vốn tri thức của Đồng chí ngày càng mở rộng, sâu sắc. Những năm 1927 - 1928, khi ở Sài Gòn - Chợ Lớn, Đồng chí vừa dạy học, vừa tuyên truyền, vận động cách mạng trong giới trí thức, học sinh, sinh viên. Khi bị giam cầm tại Côn Đảo, Đồng chí tích cực tham gia bồi dưỡng văn hóa, ngoại ngữ, lý luận cho các đồng chí của mình ở chốn lao tù. Cuối năm 1940, Đồng chí là một trong những người được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc giao nhiệm vụ huấn luyện, giảng dạy lớp học tại Quảng Tây, Trung Quốc với những bài lên lớp về Con đường giải phóng, đào tạo cán bộ thí điểm thành lập Mặt trận Việt Minh. Giai đoạn 1947 - 1949, Đồng chí là Hiệu trưởng danh dự Trường Trung học bình dân, Trường Trung học bình dân quân sự Liên khu V tại Nam Trung Bộ; nhiều học viên của trường sau này đã trở thành những chiến sĩ ưu tú, cán bộ lãnh đạo cao cấp của Đảng, Nhà nước và Quân đội.

Được rèn luyện trong môi trường lý luận nghiêm túc, trực tiếp học tập từ lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc; khả năng tư duy độc lập, phân tích vấn đề sâu sắc và gắn lý luận với thực tiễn là nét nổi bật trong phong cách của Đồng chí. Trong Cách mạng Tháng Tám và những năm đầu chính quyền cách mạng, Đồng chí đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng: Bộ trưởng Bộ Tài chính, Phó Trưởng ban Thường trực Quốc hội. Những quyết sách về tài chính - ngân sách trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập, thù trong giặc ngoài bủa vây đã góp phần ổn định tình hình, củng cố niềm tin của Nhân dân vào chính quyền cách mạng.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Đồng chí là Đặc phái viên của Trung ương và Chính phủ tại Nam Trung Bộ, trực tiếp chỉ đạo xây dựng vùng tự do Nam - Ngãi - Bình - Phú. Ở đây, trí tuệ tổ chức và năng lực điều hành của Đồng chí được thể hiện rõ qua việc kết hợp kháng chiến với kiến quốc, phát huy sức mạnh tự lực, tự cường của Nhân dân, tạo thế trận vững chắc cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Trên cương vị Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao rồi Thủ tướng Chính phủ, Đồng chí có đóng góp quan trọng trong hoạch định đường lối phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nhà nước dân chủ nhân dân và sau này là nhà nước xã hội chủ nghĩa. Đồng chí luôn trăn trở tìm tòi phương thức quản lý phù hợp, từng bước khắc phục cơ chế quan liêu, bao cấp, đề cao hiệu quả sản xuất, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí.

Đặc biệt, trong lĩnh vực lý luận và văn hóa, Đồng chí để lại nhiều công trình, bài viết có giá trị. Đồng chí phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển, coi văn hóa vừa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Quan điểm về xây dựng con người mới, giáo dục toàn diện, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, phát huy trí tuệ Việt Nam thể hiện tầm nhìn xa và chiều sâu tư duy lý luận.

Với báo chí, Đồng chí xem đó là một mặt trận tư tưởng quan trọng. Từ những tờ báo trong tù đến báo chí cách mạng ở căn cứ địa, Đồng chí luôn là cây bút chủ lực, dùng ngòi bút làm vũ khí sắc bén để tuyên truyền, giác ngộ quần chúng, bảo vệ đường lối của Đảng. Văn phong của Đồng chí chặt chẽ, súc tích, giàu tính thuyết phục, thể hiện rõ tư duy logic và lập trường chính trị kiên định.

Phong cách lãnh đạo mang đậm dấu ấn thời đại Hồ Chí Minh

Nhân cách và trí tuệ của đồng chí Phạm Văn Đồng hội tụ, kết tinh thành một phong cách lãnh đạo đặc sắc - phong cách Hồ Chí Minh được vận dụng sáng tạo trong điều kiện cụ thể của từng giai đoạn cách mạng.

Trước hết, đó là phong cách dân chủ, tập thể, tôn trọng nguyên tắc. Trong lãnh đạo Chính phủ, Đồng chí luôn đề cao nguyên tắc tập trung dân chủ, coi trọng trí tuệ tập thể, lắng nghe ý kiến nhiều chiều trước khi quyết định. Đồng chí khuyến khích cán bộ mạnh dạn đề xuất sáng kiến, phát huy tinh thần trách nhiệm, đồng thời yêu cầu chấp hành nghiêm kỷ luật, kỷ cương.

Thứ hai, đó là phong cách gần dân, sát cơ sở. Đồng chí thường xuyên đi thực tế tại các địa phương, công trường, nhà máy, đơn vị lực lượng vũ trang để nắm tình hình, trực tiếp chỉ đạo tháo gỡ khó khăn. Hình ảnh người Thủ tướng giản dị, trò chuyện với công nhân, nông dân, chiến sĩ đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng Nhân dân.

Thứ ba, đó là phong cách ngoại giao linh hoạt, bản lĩnh. Tại Hội nghị Phông-ten-nơ-blô năm 1946 và đặc biệt là Hội nghị Giơ-ne-vơ năm 1954, Đồng chí đã thể hiện phong thái điềm tĩnh, lập luận sắc sảo, bảo vệ vững chắc lập trường chính nghĩa của Việt Nam. Trong những năm sau đó, đồng chí tham gia nhiều hoạt động đối ngoại quan trọng, góp phần nâng cao vị thế quốc tế của nước ta, tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè năm châu.

Phong cách lãnh đạo của Đồng chí còn thể hiện ở sự kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc và linh hoạt, giữa kiên định mục tiêu chiến lược và mềm dẻo trong sách lược. Đó là phong cách của một nhà lãnh đạo trưởng thành trong trường học cách mạng Hồ Chí Minh, luôn đặt lợi ích tối cao của dân tộc lên trên hết. Nhiều chính khách, bạn bè quốc tế nhận xét: Phạm Văn Đồng “là một trong những nhân vật xuất sắc và có ảnh hưởng lớn nhất ở Việt Nam trong thế kỷ XX, nhờ những khả năng siêu phàm về ngoại giao cũng như uy tín, ảnh hưởng to lớn ở trong nước”¹. Đúng như đánh giá của Đảng và Nhà nước ta: “Đồng chí là nhà ngoại giao tài năng, có uy tín trên thế giới, nhìn xa trông rộng, tinh tế và linh hoạt, kiên cường và mềm dẻo, ứng xử nhanh nhạy, sáng tạo, luôn thể hiện lập trường chính trị sáng suốt trước thời cuộc và phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh”².

Kỷ niệm 120 năm Ngày sinh đồng chí Phạm Văn Đồng trong không khí cả nước phấn khởi thi đua chào mừng thành công Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (03/02/1930 - 03/02/2026) và cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031, chúng ta thành kính tưởng nhớ và tri ân công lao, đóng góp to lớn của đồng chí Phạm Văn Đồng - Người Cộng sản mẫu mực, học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trọn đời cống hiến cho sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng và của dân tộc.

Tưởng nhớ và tri ân Đồng chí, toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta nguyện đoàn kết một lòng, ra sức phấn đấu, nêu cao tinh thần đoàn kết, ý chí tự tin, tự chủ, tự lực, tự cường, thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, xây dựng nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội./.

TS. LÊ THỊ THU HỒNG, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng
___________________

1 - Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương – Đề cương tuyên truyền Kỷ niệm 120 năm ngày sinh đồng chí Phạm Văn Đồng.

2 - Sđd.