Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt thiêng liêng, nơi phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” không ngừng tỏa sáng; lòng tri ân trở thành những hành động thiết thực, hiệu quả để đưa các anh hùng liệt sĩ sớm trở về với tên tuổi, quê hương, gia đình và đồng đội.

Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, sự cống hiến, hy sinh lớn lao của các anh hùng liệt sĩ, giờ đây, chúng ta rất vinh dự, tự hào được sống trong hòa bình, độc lập, tự do, nhưng với nhiều gia đình, chiến tranh vẫn chưa thực sự khép lại.

Một người con chưa có tên trên bia mộ, một người chồng chưa trở về, một dòng hồ sơ còn thiếu, một tọa độ chưa được xác minh vẫn là một khoảng trống trong ký ức của không ít gia đình và đồng đội. Bởi vậy, tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt thiêng liêng, mà còn là cách Đảng, Nhà nước, Quân đội và toàn xã hội thực hiện lời hứa với những người con trung hiếu đã hiến dâng trọn tuổi xuân cho Tổ quốc.

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị triển khai công tác năm 2026 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Phát huy truyền thống, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), ngày 02/4/2026, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Chiến dịch được triển khai từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027, với mục tiêu đặt ra là tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; lấy mẫu khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu; xây dựng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu gen thân nhân và đẩy mạnh rà phá bom mìn, vật nổ tại các địa bàn trọng điểm.

Tính đến ngày 22/8/2026, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập 1.863 hài cốt liệt sĩ, trong đó 839 hài cốt được tìm thấy trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia. Riêng tại Tuyên Quang đã phát hiện 05 mộ tập thể với khoảng 23 hài cốt liệt sĩ; tại Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh) đã tìm kiếm được 418 hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, đến ngày 06/9/2026, lực lượng chức năng đã lấy mẫu của 265.761 thân nhân liệt sĩ, phân tích 71.102 mẫu và đồng bộ 66.909 mẫu vào cơ sở dữ liệu, phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ¹. Những con số ấy đã minh chứng sự nỗ lực, quyết tâm cao, đồng thời nhắc nhở rằng phía trước vẫn còn một khối lượng công việc rất lớn, đòi hỏi phải có phương pháp khoa học, tổ chức chặt chẽ và sự kiên trì đến cùng.

Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng triển khai công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại hang Đá Sập. Nguồn: baochinhphu.vn

Để hoàn thành tốt hơn nữa nhiệm vụ đặc biệt quan trọng này, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, khẩn trương của các cấp, các ngành, các địa phương và toàn thể Nhân dân; trong đó, cán bộ, chiến sĩ Quân đội là nòng cốt. Theo đó, bài viết đề xuất một số giải pháp trọng tâm sau:

Trước hết, tiếp tục phát huy phẩm chất cao đẹp “Bộ đội Cụ Hồ” của cán bộ, chiến sĩ trong tham gia tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đây là vấn đề tạo động lực, giúp cán bộ, chiến sĩ nhận thức sâu sắc trách nhiệm, nghĩa vụ của mình đối với các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh. Mặt khác, công tác quan trọng này ngày càng khó khăn do thời gian ngày càng lùi xa, thông tin về mộ liệt sĩ ngày càng cạn kiệt, địa hình phức tạp, thời tiết khắc nghiệt, nhiều hài cốt đã phân hủy nên việc xác định danh tính gặp nhiều trở ngại. Điều này đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, tinh thần trách nhiệm cao, sự kiên trì, bền bỉ, chịu đựng gian khổ, hy sinh, sáng tạo trong công tác. Do vậy, cấp ủy, lãnh đạo, chỉ huy các cơ quan, đơn vị cần tiếp tục quán triệt sâu sắc chủ trương, chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Nhà nước, Quân đội về công tác người có công, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ; tăng cường giáo dục truyền thống, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc và truyền thống Quân đội, đơn vị. Qua đó, cán bộ, chiến sĩ phát huy phẩm chất người quân nhân cách mạng trong tham gia tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ với tinh thần đặt lợi ích của Tổ quốc, đồng chí, đồng đội và Nhân dân lên trên sự thuận tiện của cá nhân; làm việc đến nơi đến chốn; trung thực với kết quả; dám nói “chưa đủ căn cứ” khi chứng cứ chưa đủ và không chạy theo thành tích. Chủ động khắc phục mọi khó khăn, kiên trì theo đuổi những dấu vết dù nhỏ nhất, không bỏ qua nguồn tin có căn cứ và không bằng lòng với một kết quả chưa đủ độ tin cậy. Đây chính là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn giúp cán bộ, chiến sĩ vượt qua mọi khó khăn, hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng này.

Thứ hai, phát huy “tọa độ sống” để mở rộng khả năng tìm kiếm. Phát huy “tọa độ sống” là cách chuyển hóa ký ức cá nhân thành dữ liệu tìm kiếm, để những nhân chứng còn sống chỉ đường cho lực lượng tìm kiếm đưa các anh hùng liệt sĩ trở về. Đây là giải pháp vừa mang tính khoa học, vừa thấm đẫm tính nhân văn và là trách nhiệm cấp bách không thể trì hoãn. Thực tế cho thấy, sau hàng chục năm, hồ sơ, bản đồ, giấy báo tử thường đã thất lạc, mờ nhạt hoặc không đủ chi tiết. Nhiều hài cốt nằm ở nơi không có trong bất kỳ ghi chép nào. Khi “tọa độ” trên giấy tờ đã phai mờ, thì ký ức của người sống là nguồn thông tin duy nhất còn lại. Điển hình, cựu chiến binh Đỗ Tuấn Đạt đã dựa vào ký ức để đưa gần 400 hài cốt liệt sĩ trở về với gia đình; trường hợp liệt sĩ Huỳnh Văn Quên tại Công viên Lê Thị Riêng cho thấy rõ giá trị của việc lần theo nhiều nguồn thông tin, từ di vật, hồ sơ, địa bàn đến thân nhân và đối chiếu các nguồn tư liệu². Bài học phương pháp ở đây là: càng thiếu dữ liệu trực tiếp, càng phải mở rộng mạng lưới dữ liệu gián tiếp; càng có nhiều nguồn tin khác nhau, càng phải chú trọng kiểm chứng chéo. Gần dân vì thế không chỉ là yêu cầu về thái độ, mà còn là một trong những phương thức tạo lập nguồn thông tin quan trọng. Để thực hiện điều đó, đòi hỏi công tác dân vận phải đi vào chiều sâu. Người dân không chỉ được vận động cung cấp thông tin, mà cần được tạo niềm tin để chia sẻ ký ức, tư liệu, di vật gia đình. Mỗi nguồn tin cần được ghi nhận, số hóa, phân loại và bảo quản, để ký ức của một con người không mất đi cùng thời gian. Khi ký ức được chuyển hóa thành dữ liệu có cấu trúc, một cuộc gặp hôm nay có thể trở thành chiếc cầu nối cho một cuộc tìm kiếm nhiều năm sau.

“Chiến dịch 500 ngày đêm” là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc. Nguồn: baochinhphu.vn

Thứ ba, chuyển từ “đi tìm” sang “tạo ra khả năng để tìm”. “Đi tìm” thường bắt đầu khi đã có một thông tin đủ rõ để tổ chức lực lượng đến địa bàn. “Tạo ra khả năng để tìm” bắt đầu sớm hơn: xây dựng trước hệ thống dữ liệu, hồ sơ, bản đồ, nhân chứng, quy trình và cơ chế phối hợp, để khi một manh mối mới xuất hiện, có thể nhanh chóng xác minh, kết nối và mở rộng hướng tìm kiếm. Đây là sự chuyển đổi từ phương thức phản ứng theo từng vụ việc sang phương thức chủ động tạo lập năng lực. Để đạt mục tiêu, Chiến dịch đặt yêu cầu xây dựng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong cập nhật, kết nối, đối chiếu thông tin. Điều đó cho thấy dữ liệu không còn chỉ là “kho lưu trữ” mà phải trở thành một bộ phận của năng lực tìm kiếm. Một tọa độ đã khảo sát, một nhân chứng đã được ghi nhận, một trận đánh đã được phục dựng, một hồ sơ đã số hóa, một mẫu sinh phẩm đã được quản trị đúng quy trình đều phải để lại dấu vết dữ liệu có thể tiếp tục khai thác. Để thực hiện được chuyển đổi này trong thời gian tới, cần tiếp tục chuẩn hóa dữ liệu, thống nhất cách thức cập nhật, phân định rõ quyền truy cập và trách nhiệm quản trị; tăng khả năng liên thông giữa dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, đơn vị, địa bàn, thân nhân và kết quả giám định. Cùng với đó, đào tạo cán bộ có năng lực kết hợp giữa kiến thức thực địa, lịch sử quân sự, bản đồ số, dữ liệu và quy trình chứng cứ. Khi con người và dữ liệu được tổ chức thành một hệ thống, khả năng tìm kiếm sẽ không phụ thuộc quá lớn vào một cá nhân giàu kinh nghiệm.

Thứ tư, giữ vững “kỷ luật chứng cứ” trong kết hợp kinh nghiệm với khoa học - công nghệ. Hiện nay, khoa học - công nghệ đã mở ra những khả năng mới trong số hóa hồ sơ, bản đồ hóa địa bàn, đối chiếu dữ liệu và giám định ADN. Nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu đầu vào đáng tin cậy, quy trình chặt chẽ và người sử dụng hiểu rõ giới hạn của công cụ. Vì vậy, càng hiện đại càng phải đề cao “kỷ luật chứng cứ”. Yêu cầu đặt ra là mọi kết luận phải có nguồn gốc rõ ràng, quy trình xử lý xác định, khả năng kiểm tra chéo và hồ sơ lưu vết đầy đủ. Một cái tên trên di vật phải được đối chiếu; một lời kể phải đặt trong quan hệ với địa điểm và lịch sử trận đánh; một kết quả ADN phải được xem xét trong toàn bộ quy trình lấy mẫu, bảo quản, phân tích và đối chiếu. Không được biến một giả thuyết thành kết luận chỉ vì mong muốn sớm trả lại một cái tên cho người đã hy sinh. Quy mô lấy mẫu và giám định trong Chiến dịch cho thấy yêu cầu quản trị dữ liệu, mẫu sinh phẩm và quy trình ngày càng cao. Mỗi mẫu không chỉ là một vật chứng khoa học; phía sau mẫu ấy là một gia đình đã chờ đợi nhiều thập kỷ. Vì vậy, sai lệch chuyên môn không chỉ là sai số kỹ thuật, mà có thể tác động đến niềm tin, danh dự và nỗi đau của thân nhân liệt sĩ. Công nghệ càng cao càng cần người cán bộ có bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần trách nhiệm.

Lực lượng chức năng làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Thứ năm, xây dựng tốt “hạ tầng trở về” để mỗi kết quả hôm nay mở đường cho ngày mai. Các đơn vị Quân đội giữ vai trò nòng cốt về tổ chức lực lượng, chuyên môn nghiệp vụ, điều phối và kỷ luật, nhưng “nòng cốt” không có nghĩa là làm thay tất cả. Nhiệm vụ đặc biệt này cần sự tham gia của chính quyền địa phương, cơ quan chính sách, lực lượng khoa học, y tế, cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và Nhân dân. Khi các nguồn lực được kết nối, một manh mối từ Nhân dân có thể mở hướng khảo sát; một tư liệu của cựu chiến binh có thể giúp phục dựng trận đánh; dữ liệu hồ sơ có thể bổ sung cho ký ức địa phương; kết quả khoa học lại giúp kiểm chứng những gì con người nhớ được. Để có hiệu quả, trong tổ chức thực hiện, cần tiếp tục quán triệt “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ sản phẩm; xác định cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp và chế độ kiểm tra. Mỗi nguồn tin cần có đầu mối tiếp nhận và phản hồi; mỗi kết quả cần được cập nhật vào hệ thống dữ liệu chung, qua đó hình thành “hạ tầng trở về” bao gồm tổng thể dữ liệu, con người, quy trình, thiết chế phối hợp, ký ức nhân chứng và tọa độ được chuẩn hóa, hồ sơ được số hóa, mẫu sinh phẩm được quản trị đúng quy trình, một khu vực đã khảo sát được cập nhật đầy đủ - tất cả đều phải tiếp tục tạo giá trị cho những cuộc tìm kiếm sau. Giá trị bền vững nhất của Chiến dịch không chỉ nằm ở số hài cốt được quy tập, mà còn ở năng lực mà Chiến dịch để lại: một hệ thống càng làm càng giàu dữ liệu, càng phối hợp càng mạnh, càng ứng dụng khoa học càng chính xác và càng kiên trì càng có thêm cơ hội đưa những người còn lại trở về.

Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn đang tiếp tục. Phía trước còn rất nhiều địa bàn phải khảo sát, hàng vạn hồ sơ cần kiểm chứng và nhiều phần mộ chưa xác định được danh tính. Thực hiện đồng bộ, quyết liệt các giải pháp trên là trách nhiệm chính trị, nghĩa vụ thiêng liêng và tình cảm sâu nặng mà mỗi cán bộ, chiến sĩ Quân đội ta trong hành trình đưa các anh hùng liệt sĩ được trở về đúng với tên tuổi, quê hương, gia đình và đồng đội, thực hiện trọn vẹn lời hứa với các thế hệ cha anh đã cống hiến trọn tuổi thanh xuân cho Tổ quốc./.

Thượng tá, ThS. NGUYỄN ĐỨC VINH, Phó Trưởng ban Quản lý, Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh, Trường Quân sự Quân khu 7