Do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu, những năm gần đây, thiên tai, bão, lụt diễn biến bất thường, phức tạp, gây thiệt hại lớn về người và tài sản ở nhiều quốc gia trên thế giới. Đối với Việt Nam, mỗi năm trung bình có từ 5-8 cơn bão ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển kinh tế-xã hội và đời sống của nhân dân. Bên cạnh đó, tình hình tai nạn trong hoạt động sản xuất, giao thông, sự cố môi trường,... vẫn tiềm ẩn nguy cơ. Năm 2008, có 10 cơn bão, 5 đợt áp thấp nhiệt đới, nhiều nơi có lốc xoáy kèm theo mưa lũ kéo dài gây ngập, lụt, sạt lở đất đai..., làm 350 người chết, 73 người mất tích và 170 người bị thương. Đồng thời, đã xảy ra 1.620 vụ cháy, sập đổ công trình, làm chết 99 người, bị thương 92 người, cháy 2.148 ha rừng và nhiều tài sản khác... Về vật chất, thiệt hại ước tính hàng chục ngàn tỷ đồng. Đối với quân đội, tình hình tai nạn trong huấn luyện, công tác, sự cố cháy nổ, mặc dù có xu hướng giảm, nhưng còn diễn biến phức tạp. Tình hình đó đã và đang đặt ra những yêu cầu rất cao và những đòi hỏi bức xúc về nâng cao hiệu quả công tác tìm kiếm, cứu hộ, cứu nạn (TKCHCN) của quốc gia nói chung, của lực lượng vũ trang nói riêng.

Thực hiện Nghị định 30/2004/CP của Chính phủ về chức năng, nhiệm vụ của Bộ Quốc phòng, ngày 09-8-2004, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đã ký Quyết định số 109/2004/QĐ-BQP về việc thành lập Cục Cứu hộ-Cứu nạn, thuộc Bộ Quốc phòng, với chức năng tham mưu cho Đảng ủy Quân sự Trung ương, Bộ Quốc phòng lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, phòng chống và khắc phục hậu quả sự cố, thảm họa môi trường; giúp Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng Tham mưu xây dựng, quản lý, chỉ đạo về chuyên môn đối với các lực lượng chuyên trách và kiêm nhiệm thực hiện nhiệm vụ TKCHCN. Sau khi thành lập, Cục Cứu hộ-Cứu nạn đã nhanh chóng ổn định tổ chức, triển khai nhiệm vụ; giúp Bộ Quốc phòng ban hành nhiều văn bản chỉ đạo về tổ chức lực lượng và hoạt động TKCHCN; chủ động theo dõi diễn biến thời tiết, thiên tai, tham mưu cho Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng Tham mưu triển khai công tác phòng chống, khắc phục hậu quả thiên tai, tai nạn. Hằng năm, quân đội đã huy động hàng chục ngàn lượt cán bộ, chiến sĩ và hàng ngàn lượt phương tiện tham gia TKCHCN. Năm 2008, đã có trên 23.800 lượt bộ đội và trên 70.200 lượt dân quân, tự vệ, cùng với 3.061 lượt phương tiện tham gia TKCHCN. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, các đơn vị quân đội đã thể hiện rõ vai trò là lực lượng nòng cốt; thường xuyên có mặt ở những nơi khó khăn, nguy hiểm nhất, thời điểm quan trọng nhất, và là lực lượng có khả năng ứng cứu nhanh nhất, hiệu quả nhất. Kết quả TKCHCN không chỉ góp phần giảm thiểu thiệt hại về kinh tế, mà còn khẳng định bản lĩnh chính trị, bản chất cách mạng của quân đội, xứng đáng là lực lượng chính trị trung thành của Đảng, chỗ dựa tin cậy của cấp ủy, chính quyền và nhân dân ở địa phương, cơ sở. Những hình ảnh bộ đội tìm kiếm, cứu nạn trong sự cố sập cầu đường dẫn ở Cần Thơ; sạt lở mỏ đá tại bản Vẽ (Nghệ An); cứu dân, cứu lúa trong bão, lụt ở Ninh Bình; khắc phục hậu quả lũ, sạt lở đất ở Pác Nặm (Bắc Kạn)... đã để lại tình cảm sâu sắc trong lòng nhân dân địa phương, làm sáng đẹp phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”; củng cố tình đoàn kết gắn bó máu thịt quân-dân, góp phần xây dựng “thế trận lòng dân” ngày càng vững chắc. Mặc dù công tác TKCHCN trên biển gặp nhiều khó khăn, phức tạp (do lực lượng, phương tiện của ta còn mỏng, vùng biển rộng lớn, tàu thuyền hoạt động nhiều), song việc thực hiện công tác này của các lực lượng thuộc Bộ đội Biên phòng, Hải quân, Cảnh sát biển vẫn đạt hiệu quả cao. Năm 2008, các lực lượng TKCHCN trên biển đã cứu được 6.118 người, 693 phương tiện; trong đó, Bộ đội Biên phòng đã điều động 1.011 lượt phương tiện tàu, xuồng, tham gia 309 vụ, cứu được 1.270 người và 129 phương tiện; Hải quân sử dụng 19 tàu, tham gia 31 vụ, cứu được 45 người, 15 tàu cá..., góp phần làm giảm thiệt hại về người và tài sản cho nhân dân.

Công tác giáo dục, huấn luyện, diễn tập phòng chống lụt, bão, TKCHCN được các đơn vị thực hiện nghiêm túc, bảo đảm đúng, đủ chương trình, nội dung, thời gian theo quy định. Phương châm “4 tại chỗ” (con người, phương tiện, chỉ huy, vật chất) và tư tưởng chỉ đạo: “chủ động, kịp thời, hiệu quả” được các đơn vị, địa phương quán triệt và thực hiện tốt; trong đó, tập trung vào công tác chuẩn bị (con người và phương tiện, vật chất, trang bị), sẵn sàng cơ động thực hiện nhiệm vụ. Hệ thống kho, trạm, cơ sở bảo đảm kỹ thuật của các đơn vị trong toàn quân được đầu tư củng cố, cải tạo nâng cấp theo hướng: cơ bản, bền vững, khoa học, hiện đại; có hệ thống phòng chống cháy nổ, có phương án, kế hoạch cứu nạn phù hợp. Trong các nhà máy, doanh nghiệp quốc phòng, điều kiện lao động được cải thiện, các chế độ bảo hộ lao động được thực hiện nghiêm túc, hạn chế tới mức thấp nhất những sự cố, tai nạn xảy ra.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác TKCHCN trong quân đội vẫn còn những khó khăn, hạn chế. Hệ thống tổ chức chưa hoàn thiện, một số đơn vị chậm kiện toàn Ban Chỉ huy Phòng chống lụt bão-Tìm kiếm cứu nạn. Lực lượng chuyên trách số lượng còn ít, phương tiện, trang bị lạc hậu, chậm được thay thế; công tác đầu tư, mua sắm, hiện đại hóa phương tiện, trang bị có hạn. Việc phân vùng, bố trí phương tiện TKCHCN trên biển và các khu vực trọng điểm chưa đáp ứng nhu cầu. Khi có tình huống phức tạp, việc phối hợp, điều hành giữa các cấp, giữa đơn vị và địa phương còn lúng túng...

Thời gian tới, tình hình thời tiết, khí hậu, thủy văn còn diễn biến phức tạp, các hoạt động kinh tế-xã hội tiếp tục diễn ra sôi động; do vậy, nguy cơ thiên tai, tai nạn còn tiềm ẩn, khó lường. Để nâng cao hiệu quả công tác TKCHCN, trước hết, các đơn vị cần tiếp tục quán triệt và thực hiện nghiêm túc các văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị, quy chế về TKCHCN của Nhà nước và quân đội; thường xuyên kiện toàn hệ thống tổ chức chỉ đạo, chỉ huy và tổ chức biên chế lực lượng chuyên trách TKCHCN theo hướng: tinh nhuệ, gọn nhẹ, trang bị hiện đại, phù hợp với đặc thù của nhiệm vụ. Các đơn vị thuộc Quân chủng Phòng không-Không quân, Hải quân, Binh chủng Công binh, Hóa học... chú trọng xây dựng lực lượng chuyên trách vững mạnh cả về chính trị, tư tưởng và tổ chức; đẩy mạnh đổi mới, hiện đại hóa phương tiện, trang bị. Cơ quan quân sự địa phương cần thường xuyên quan tâm xây dựng và phát huy vai trò của lực lượng dự bị động viên và dân quân, tự vệ đối với nhiệm vụ TKCHCN; bởi đây là lực lượng nòng cốt để thực hiện tốt phương châm “4 tại chỗ”, góp phần xử lý kịp thời các tình huống xảy ra trên địa bàn.

Trên cơ sở các văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị của Đảng, Nhà nước và quân đội về nhiệm vụ TKCHCN, các cấp, các đơn vị cần tăng cường giáo dục, nâng cao nhận thức cho bộ đội; làm cho mỗi người hiểu rõ đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân, mà quân đội là lực lượng nòng cốt; thấy rõ, đó là “nhiệm vụ chiến đấu  trong thời bình của quân đội” để từ đây xác định trách nhiệm thực hiện tốt nhiệm vụ. Theo đó, các đơn vị cần chú trọng đẩy mạnh công tác đảng, công tác chính trị; gắn việc thực hiện nhiệm vụ TKCHCN với các phong trào thi đua quyết thắng và đánh giá việc hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị; coi trọng phát huy vai trò của tổ chức đảng, tổ chức quần chúng, sự gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên; động viên bộ đội phát huy bản chất, truyền thống “Trung với Đảng, hiếu với dân, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua...”, dũng cảm, mưu trí, sáng tạo, không quản ngại khó khăn, gian khổ. Mặt khác, trong điều kiện hội nhập quốc tế ngày càng sâu, rộng, các đơn vị còn phải chú ý giáo dục, nâng cao nhận thức cho cán bộ, chiến sĩ về thực hiện Công ước SAR 79 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt; sẵn sàng tham gia phối hợp với các nước trong hoạt động TKCHCN; nhất là trên biển Đông.

Thực tiễn cho thấy, thiên tai, bão, lụt thường xảy ra trên diện rộng, diễn biến phức tạp và gây thiệt hại cho nhiều ngành, nhiều lĩnh vực. Vì vậy, để công tác TKCHCN đạt hiệu quả cao, đòi hỏi phải phát huy sức mạnh tổng hợp của nhiều lực lượng; đồng thời, thực hiện tốt sự phối hợp, hiệp đồng giữa các lực lượng tham gia. Trước mùa mưa bão hằng năm, theo địa bàn được phân công, các đơn vị cần chủ động phối hợp với địa phương tổ chức trinh sát thực địa, nắm tình hình các công trình thủy lợi, địa hình, dân cư, dự kiến các tình huống có thể xảy ra. Trên cơ sở đó, phối hợp với địa phương rà soát, bổ sung, hoàn thiện phương án, kế hoạch phòng chống thiên tai, TKCHCN; bổ sung lượng vật chất dự trữ theo quy định ở từng cấp. Mặt khác, từng đơn vị, nhất là đối với các đơn vị đóng quân ở vùng trọng điểm về bão, lụt phải thường xuyên theo dõi diễn biến tình hình thời tiết qua các phương tiện thông tin đại chúng; tăng cường duy trì kíp trực chỉ huy, trực ban và phân đội trực, sẵn sàng cơ động đối phó khi có tình huống. Lực lượng chủ lực cơ động của Bộ, của quân khu khi tham gia TKCHCN cần phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ với Ban Chỉ huy Phòng chống lụt bão-Tìm kiếm, cứu nạn của địa phương để thống nhất cụ thể về khu vực đảm nhiệm và lực lượng tham gia. Công tác TKCHCN luôn diễn ra khẩn trương, do đó việc bảo đảm thông tin phải nhanh, chính xác, kịp thời, thông suốt cả trước và trong khi thực hiện nhiệm vụ. Cần chú trọng sử dụng nhiều hình thức, kết hợp cả hiện đại và thô sơ, như: vô tuyến điện, bắn pháo hiệu cấp cứu, pháo hiệu cảnh báo lũ, trống, kẻng, loa tay... Cùng với việc thực hiện nhiệm vụ theo khu vực được phân công, từng đơn vị còn phải coi trọng công tác phòng chống lụt, bão, TKCHCN trong khu vực doanh trại; có kế hoạch bảo đảm an toàn kho, trạm, vũ khí, trang bị, tài sản của đơn vị trước các tình huống thiên tai, sự cố môi trường.

Hiện nay, hệ thống giáo trình, tài liệu huấn luyện về TKCHCN đã và đang được nghiên cứu, bổ sung hoàn thiện, bảo đảm tính chuyên sâu, phù hợp với từng đối tượng, từng nhiệm vụ, làm cơ sở để đưa vào huấn luyện ở đơn vị và giảng dạy chính khoá trong các nhà trường quân đội. Trên cơ sở Chỉ lệnh huấn luyện chiến đấu của Tổng Tham mưu trưởng, các đơn vị cần thực hiện nghiêm túc chương trình, nội dung huấn luyện về TKCHCN; kết hợp chặt chẽ giữa huấn luyện cho bộ đội sử dụng thuần thục phương tiện, trang bị với luyện tập, diễn tập theo phương án, kế hoạch, nhất là đối với các đơn vị chuyên trách. Mặc dù trang bị, phương tiện TKCHCN đang từng bước được đầu tư hiện đại hóa, bảo đảm đồng bộ, đúng chủng loại theo tính chất nhiệm vụ, nhưng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, các đơn vị vẫn phải chú trọng kết hợp giữa phương tiện, trang bị hiện đại với các loại thô sơ, tự tạo, như: thuyền, bè... Trong các nhà máy quốc phòng, doanh nghiệp quân đội, cần tập trung huấn luyện nâng cao nghiệp vụ chuyên môn, kỹ thuật và kỹ năng làm việc của người lao động, nhất là những người trực tiếp tiếp xúc với đạn dược, thuốc phóng, thuốc nổ, những người vận hành, sử dụng máy thiết bị lao động. Đặc biệt là, thực hiện nghiêm Chỉ thị 283/1998/CT-BQP của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Chỉ thị 45/CT-TM của Tổng Tham mưu trưởng về xử lý đạn dược quá hạn; các quy định về rà soát, quy hoạch, xây dựng vành đai an toàn kho đạn; đồng thời, thường xuyên luyện tập các phương án, kế hoạch phòng chống, khắc phục hậu quả tai nạn, nhằm hạn chế đến mức thấp nhất tai nạn xảy ra.

Thiếu tướng NGUYỄN SƠN HÀ

Cục trưởng cục Cứu hộ-Cứu nạn